دیجیتالسازی آرشیو 'افغانفلم'، احیای خاطرات تاریخی یک ملت
- نویسنده, کریم حیدری
- شغل, منتقد فیلم و تئاتر
اداره 'افغانفلم ' افغانستان دیجیتالسازی آرشیو خود را آغاز کرده است. این نهاد سینمایی افغانستان یکی از غنیترین آرشیوهای سینمایی کشور را در اختیار دارد، ولی هنوز با سیستم انالوگ نگهداری میشود. حالا مسئولان افغانفلم تصمیم گرفتهاند که با دیجیتالی کردن آن، بخشی از تاریخ مصور کشور را از نابودی نجات دهند.
افغانفلم که خود در سال ۱۹۶۹ تأسیس شده، فیلمهای زیادی را از آغاز قرن بیستم تا حال در آرشیو خود گردآوری و ذخیره کرده است. حالا همه این فیلمها به کمک مالی و فنی آمریکاییها دیجیتالی میشود. فیلمهای این آرشیو بخشی از خاطرات تاریخی مردم افغانستان در حدود یک قرن گذشته شمرده میشود.
زمانی که مردم افغانستان با تلویزیون آشنایی نداشتند، سینما وجود داشت و در تالارهای سینمایی فیلمهای هندی را به نمایش میگذاشتند. تصویر متحرک و گویا شعله هیجان را در مردم برافروخت و شمار سالنهای سینمایی نه تنها در کابل، بلکه در نقاط دیگر افغانستان نیز افزایش یافت.
در کنار فیلمهای سینمایی هندی، فیلمهای ایرانی، آمریکایی، انگلیسی، فرانسوی و روسی نیز به سینمایهای شهر کابل راه یافتند. شور و اشتیاق افغانها به دیدن این فیلمها باعث شد تا افغانستان نیز مرکزی برای تولید فیلم داشته باشد تا فرهنگ بومی مردم را به تصویر بکشد و در مقابل نفوذ فرهنگ بیگانه قامت بلند کند.
دولت شاهی وقت افغانستان اداره افغانفلم را به همین منظور در دهه ۱۹۶۰ میلادی بنا نهاد. ساختمان و وسایل آن به کمک دولت آمریکا تهیه شد.
در کنار تولید فیلم، اداره افغانفلم تأسیس آرشیو ویدئویی را در دستور کارش قرار داد. فیلمهایی را از زمان شاه امانالله، پادشاه افغانستان در سالهای ۱۹۱۹ - ۱۹۲۹ و بعد از آن جمعآوری کرد. بخشی از این فیلمها تصاویری از سفرهای ظاهرشاه، آخرین پادشاه و محمدداوود اولین رئیسجمهوری، مراسم دولتی و تعهدات رسمی حکومت با کشورهای دیگر بود.
بعد از سرنگونی حکومت جمهوری محمد داوود و رویکار آمدن حکومت حزب دموکراتیک خلق با پشتیبانی اتحاد جماهیر شوروی سابق فیلمهای تبلیغاتی عمدتأ از آسیایی میانه در آرشیو نفوذ کردند.
در زمان جنگهای داخلی دهه هفتاد خورشیدی شهر کابل بیشتر از هر گوشه دیگر افغانستان آسیب دید. پنج گروه متاخصم متشکل از مجاهدین سابق و جنبش ملی-اسلامی به رهبری ژنرال عبدالرشید دوستم به جان هم افتادند. قتل، غارت و ویرانی زندگی را برای کابلیها تنگ کرد. افغانفلم چون در مرکز شهر و در چند قدمی ارگ ریاست جمهوری موقعیت داشت، از گزند حوداث انسانی در امان ماند.
زمانی که شهرهای بزرگ افغانستان مانند هرات و کابل به تصرف طالبان آمدند، شیوه زندگی روستایی بر شهر مسلط شد. پوشاک مرد و زن در جادهها نظارت میشد. مردانی که ریش خود را حتی اگر کم میکردند، در محضر عام کتک میخوردند و یا هم به زندان کشانیده میشدند.
طالبان مخالف تصویر و موسیقی بودند و آنها را خلاف دین میدانستند. ویران کردن مجسمه بودا در بامیان نشانی از تندروی این گروه بود. یکی از اعضای گروه طالبان که در آرشیو رادیو تلویزیون ملی سمتی رسمی داشت، همرزمان تندروترش را نگذاشت به آرشیو رادیو و تلویزیون آسیب برساند.
کارکنان آرشیو افغان فیلم خود دست به کار شدند. فیلمهای زیادی را در یک اطاق جابهجا کردند، دروازه آن را بیرون کردند، جای آن خالی را با چوب و خشت (آجر) همسان دیوار ساختند.
حبیبالله علی، که ۳۵ سال با افغان فیلم کار کرده، میگوید: "ما با پول خود چوب و سیمان خریدیم و نجار گماشتیم تا این سرمایه ملی در امان باشد." آقای علی میگوید کارکنان اداره افغان فیلم برخی از فیلمها را در سقف ساختمان این اداره پنهان کردند.
بعد از سرنگون شدن حکومت طالبان و تشکیل حکومت تازه به رهبری حامد کرزی و پشتیبانی جامعه جهانی بیشتر روی ظرفیتسازی تمرکز شد. نبود افراد فنی و حرفهای روند توسعه را کند کرد. در کنار آن فساد اداری به حدی رسید که حکومت افغانستان عنوان فاسدترین حکومت جهان از آن خود کرد.
چرخهای فیلمها در یک هنگر با هوای مرطوب زیر گرد و خاک عقب درهای بسته در معرض فرسودگی قرار گرفتند. افغانفلم تازه برای نگهداشت و بازسازی این آرشیو گامهایی برداشته تا حوادث تاریخی را که از این پیش سینه به سینه نقل میشد، به همگان بر روی پرده بیاورد.
عبدالعظیم کریمی، مدیر آرشیو افغانفلم از نبود امکانات کافی برای تسریع فرایند دیجیتالسازی مینالد. او میگوید: "کسانی که در بازسازی آرشیو [افغان فیلم] کار میکنند، به تشویق و نوازش نیاز دارند. ما با امکانات خیلی اندک این پروسه را پیش میبریم."
حکومت وحدت ملی چک سفیدی از جامعه جهانی به دست ندارد که حکومت قبلی از آن مستفید بود. حکومت وحدت ملی برنامههای کاری را اولویتبندی کرده است. جنگی که بیشتر از هر وقت دیگر گسترش یافته در صدر برنامههای حکومت قرار دارد.
مبارزه با فساد اداری و تقویت روند صلح با گروه طالبان نیز بخشی از برنامه کاخ ریاست جمهوری است. هنر و فرهنگ مانند کودکی یتیم و بیسرپناه برای بقایش خود دست به کار شود. نمونه آن کارکنان آرشیو افغانفلم هستند که هزاران ساعت فیلم را باید نخست پاک کنند و هر فریم آن را در برابر نور قرار دهند و نقاط تخریب شده آن را شناسایی کنند.
بالاخره، کارکنان افغانفلم توسط یک واحد فنی مدرن به نام "بلک مجیک" آنها را به کامپیوتر منتقل میکنند که فیلمهای ۱۶ ملیمتری و ۳۵ ملیمتری را دیجیتالی میکنند. این کاری دشوار و زمانگیر است.
حسیبالله صدیقی، کارمند جوان بخش دیجیتالسازی با آموزش ابتدایی مسئولیت این کار را به عهده دارد. وی میگوید: "دستگاههای با تکنولوژی بهتر در بازار آمده که میتواند به سرعت کار کند، فیلمهای تخریب شده را ترمیم کند و تصویر را بهتر بسازد." با امکانات فعلی روند دیجیتالسازی شاید سالهای زیادی را دربرگیرد.
در جمع فیلمهای آرشیو حدود صد حلقه فیلم ۸ میلیمتری نیز وجود دارد. نبود ابزار مربوط برای ترمیم آن، این قسمتی از تاریخ مصور افغانستان را ناگزیر در معرض نابودی قرار دارد.
