Ers sefydlu BBC Cymru yn 1964 mae'r gwasanaeth newyddion wedi hen ennill ei blwy. Y newyddiadurwr Lyn Ebenezer sy'n rhannu ei brofiad personol am un o straeon mawr yr hanner can mlynedd diwethaf.
Cafodd pentref Capel Celyn ei foddi yn 1965 er mwyn creu cronfa ddŵr newydd Tryweryn.
Ychydig ddyddiau cyn agoriad swyddogol argae Tryweryn gwahoddwyd Cayo Evans a finne i sgwrsio ar raglen Heddiw, BBC Cymru. Cayo, wrth gwrs, oedd arweinydd Byddin Rhyddid Cymru a finne’n cael fy ystyried yn benboethyn. Caniatawyd i Cayo siarad yn Saesneg, er bod ei Gymraeg yn gwbl dderbyniol.
Y syniad oedd cael dwy farn wahanol. Roeddwn i dros gadw draw o’r ffars drist. Ac fe wnes. Roedd Cayo, ar y llaw arall, am ddefnyddio’r achlysur fel propaganda. Ac fe lwyddodd. Gwelwyd ef a dau arall, Dafydd ‘Sanchez’ Williams a Wyn Jones, y ddau o Aberystwyth gydag ef, y tri mewn lifrai’r FWA. Hwn oedd ymddangosiad cyhoeddus cyntaf aelodau o’r ‘fyddin’ a chafwyd ymateb anhygoel yn y wasg ac ar y cyfryngau.
Yn y dyddiau hynny cynhelid ymarferion cyn dangos eitemau byw ar Heddiw, a gofynnwyd i ninnau fynd drwy’n pethe yn ystod y prynhawn. Yr holwr – un da hefyd – oedd yr annwyl Owen Edwards.
Yn y rihyrsal aeth ati i bryfocio Cayo. Aeth ati yn arbennig i wawdio’n ysgafn arwydd yr FWA, sef Eryr Gwyn Eryri.
‘Where did you get this ridiculous idea?’ gofynnodd i Cayo.
Ateb di-flewyn ar dafod Cayo oedd: ‘Damn it all, man, don’t you read your own grandfather’s books?’
Oedd, roedd O M Edwards wedi creu chwedl o gwmpas yr Eryr Gwyn a chyhoeddi’r hanesyn hwnnw yn un o’i lyfrau. Ni ofynnwyd y cwestiwn eilwaith yn ystod y rhaglen fyw! Flynyddoedd yn ddiweddarach, pan adawodd Owen y cyfryngau, fe wnaeth ddwyn ar gof y digwyddiad yn gyhoeddus wrth iddo gael ei holi ar raglen deledu. Arwydd o ddyn cadarn a gonest. Owen a Cayo, y ddau wedi’n hen adael. Coffa da am y ddau.
