Egni adnewyddadwy

Mae llawer o gynnydd wedi ei wneud yng Nghymru ar egni adnewyddadwy, ac ar draws y byd hefyd.

Ffynonellau egni naturiol fydd byth yn dod i ben yw'r rhain ac sy’n rhyddhau ychydig iawn neu ddim o gwbl o nwyon tŷ gwydr sy’n difrodi’r hinsawdd.

Hyd at y ddeunawfed ganrif, roedd y rhan fwyaf o bobl yn byw mewn ardaloedd gwledig yn ffermio neu’n cynhyrchu nwyddau ar raddfa fechan iawn.

Ond pan ddechreuon ni gynhyrchu ar raddfa fawr, symudodd fwy o bobl i’r trefi a’r dinasoedd er mwyn gweithio mewn ffatrïoedd a chloddfeydd.

Wnaethon ni hefyd ddechrau defnyddio llawer mwy o egni oedd yn cael ei gynhyrchu drwy losgi tanwydd ffosil fel glo, olew a nwy.

Mae tanwydd ffosil yn ffynonellau cyfyngedig, sy’n golygu y byddan nhw’n rhedeg allan yn y pen draw.

Maen nhw hefyd yn rhyddhau llawer o nwyon tŷ gwydr.

Gan fod y newidiadau wedi digwydd ar wahanol adegau drwy’r byd, mae ambell wlad wedi bod yn llosgi tanwydd ffosil am gyfnod hirach nag eraill.

Y Deyrnas Unedig oedd un o’r rhai cyntaf, felly mae’n bosib dadlau fod cyfrifoldeb mawr gennym i sortio’r broblem.

Mae egni adnewyddadwy yn allweddol bwysig ar gyfer lleihau nwyon tŷ gwydr.

Ond mae gan bob un eu manteision a’u hanfanteision. Felly beth am glywed mwy?

Mae solar yn troi golau haul yn egni.

Dydy o ddim yn creu nwyon tŷ gwydr ond mae’n cynhyrchu llai o egni pan mae hi’n gymylog, ac yn cynhyrchu dim yn y nos, sy’n golygu bod yr egni sy’n cael ei greu yn amrywio llawer rhwng yr haf a’r gaeaf.

Mae melinau gwynt yn defnyddio pŵer gwynt i greu trydan.

Fel solar, dydy pŵer gwynt ddim yn rhyddhau nwyon tŷ gwydr.

Mae dadleuon ynglŷn ag effaith y tyrbinau gwynt ar yr olygfa yng nghefn gwlad, a dydyn nhw ddim yn cynhyrchu trydan os nad ydy’r gwynt yn chwythu.

Ond, rydyn ni’n ffodus fod Cymru yn wlad wyntog!

Mae argaeau yn creu pŵer hydrodrydanol o’r dŵr sy’n rhedeg trwyddynt.

Mae’r broses yn weddol ddibynadwy a dydy o ddim yn creu allyriadau tŷ gwydr ond mae angen boddi ardal fawr i’w hadeiladu, sy’n gallu bod yn wael i’r amgylchedd leol.

Mae argaeau hefyd yn cael eu gwneud gyda choncrid sydd yn cynhyrchu nwyon tŷ gwydr wrth iddo gael ei greu. Ond byddai’r system yma’n gweithio’n dda efo’r holl afonydd sydd gennym ni yng Nghymru.

Biomas yw deunydd sy’n cael ei greu gan blanhigion ac anifeiliaid sy’n gallu cael ei losgi er mwyn cynhyrchu egni.

Mae llosgi biomas yn lleihau beth sy’n cyrraedd safleoedd tirlenwi ond mae’n rhyddhau lefelau isel o nwyon tŷ gwydr.

A gall tir da ar gyfer bywyd gwyllt neu dyfu bwyd ddiflannu pe bai’n cael ei ddefnyddio i dyfu tanwydd biomas yn ei le.

Mae celloedd tanwydd hydrogen yn defnyddio hydrogen ac ocsigen i gynhyrchu trydan.

Dydyn nhw ddim yn rhyddhau nwyon tŷ gwydr, ond gall cynhyrchu hydrogen olygu defnyddio tanwydd ffosil, ac mae’n anodd ei storio.

Byddai osgoi tanwydd ffosil a defnyddio egni adnewyddadwy yn help enfawr tuag at yr her o daclo newid hinsawdd.

Ond, mae gweithfeydd sy’n cynhyrchu haearn a chloddfeydd dal yn ddibynnol iawn ar danwydd ffosil, ac mae yna lawer o bobl yng Nghymru yn gweithio yn y diwydiannau yma.

Wedi dweud hynny, mae mwy a mwy o egni Cymru ac ar draws Y Deyrnas Unedig yn dod o ffynonellau adnewyddadwy.

Ym Mhen y Cymoedd er enghraifft, mae yna fferm wynt efo mwy na 70 tyrbin.

Mae technoleg yn gwella hefyd ac wrth fuddsoddi mwy o amser a sylw i dechnoleg, yna mi fydd yn well yn ogystal â bod yn rhatach.

Mae pŵer solar bellach yn rhatach na’i gynhyrchu o danwydd ffosil.

Ac oherwydd fod pŵer solar wedi gwella gymaint, mae o rŵan yn gwneud synnwyr hyd yn oed yn yr holl dywydd glawog yma rydyn ni’n cael.

Yng Nghymru ac ar draws y byd ry'n ni'n cael mwy a mwy o egni o ffynonellau adnewyddadwy.

Ond beth am i ni ddarganfod yn union beth mae hynny'n feddwl, sut allwn ni helpu.

Mae llosgi tanwydd fel olew, nwy neu lo i greu egni yn rhyddhau nwyon tŷ gwydr.

Y nwyon yma sy'n dal gwres yn atmosffer y Ddaear ac sy'n gwaethygu newid hinsawdd.

Ar y llaw arall mae egni adnewyddadwy yn dod o ffynonellau naturiol fel y gwynt neu'r haul, sydd yno o hyd, ac ychydig iawn os dim o gwbl o nwyon tŷ gwydr mae'n rhyddhau.

Ar draws Cymru ry'n ni'n cynhesu cestyll efo biomas sy'n llosgi cynnyrch gan anifeiliaid a phlanhigion i gael egni.

Ry'n ni'n pweru caffis gerddi efo solar, a mae ganddon ni un o olwynion dŵr mwya Ewrop sy'n cynhyrchu trydan.

Mae Llywodraeth Cymru wedi sefydlu grŵp egni adnewyddadwy er mwyn cyrraedd sero net, a mae yna sawl ffodd y gallwn ni gyfrannu hefyd.

Os alli di, tria ddarganfod o lle ddaw'r egni ti'n ddefnyddio.

Os nad ydy o'n adnewyddadwy mi elli di siarad efo'r oedolion yn dy fywyd i drafod y posibilrwydd o gael egni o rywle arall.

Meddylia sut wyt ti'n mynd a dod hefyd.

Ag os alli di, dewisa ddulliau sy'n defnyddio egni adnewyddadwy i deithio.

Gall gosod paneli solar olygu biliau rhatach yn y pen draw.

Wrth gwrs does yna ddim rhaid i ti wneud hyn ar dy ben dy hun – gall gydweithio neu weithio mewn grwpiau gael dylanwad cryfach.

Beth am ymuno efo grŵp ieuenctid sy'n ffocysu ar fod yn fwy cynaliadwy?

Mae yna sawl grŵp ar gael ar draws Cymru.

Drwy weithio mewn grŵp galli di ddysgu mwy am y pwnc.

Mae cydweithio yn fwy o hwyl a gall o hyd yn oed wneud i rywbeth anodd deimlo'n haws.

Mae'n bosib hefyd i ti anfon deiseb at y llywodraeth leol drwy ysgrifennu llythyr neu ebost efo llofnodion i gefnogi dy bwynt.

Galli di ofyn iddyn nhw ddefnyddio mwy o ffynonellau adnewyddadwy a defnyddio technoleg all fanteisio'n llawn ar rheini, fel bysiau trydan.

Gyda mwy o brosiectau fel yma yn digwydd ar draws Cymru a'r byd mae newid positif yn digwydd.

Allwn ni gyd wneud gwahaniaeth. Amdani!