Y raddfa pH a dangosyddionAsidau ac alcalïau

Pan mae atomau neu grwpiau o atomau’n colli neu’n ennill electronau, mae gronynnau â gwefr o’r enw ïonau yn ffurfio. Mae’r wefr ar yr ïonau hyn yn gallu bod yn bositif neu’n negatif.

Asidau

Pan mae asidau’n hydoddi mewn dŵr, maen nhw’n cynhyrchu ïonau hydrogen, H⁺. Weithiau, rydyn ni’n galw’r rhain yn brotonau, oherwydd mae ïonau hydrogen yr un fath â niwclews hydrogen (sef proton).

Er enghraifft, edrych ar hafaliad asid hydroclorig.

HCl(dyfr) → H⁺(dyfr) + Cl^–(dyfr)

Mae (dyfr) yn golygu bod y sylwedd mewn hydoddiant.

Yn aml, caiff asidau eu cynhyrchu o ocsidau anfetel. Er enghraifft, mae ocsidau sylffwr yn gwneud asid sylffwrig.

Alcalïau

Pan mae alcalïau’n hydoddi mewn dŵr, maen nhw’n cynhyrchu ïonau hydrocsid, OH^–.

Er enghraifft, edrych ar hafaliad sodiwm hydrocsid.

NaOH(dyfr) → Na⁺(dyfr) + OH^–(dyfr)

Mae amonia ychydig bach yn wahanol. Dyma hafaliad amonia mewn hydoddiant.

NH₃(dyfr) + H₂O(h) → NH₄⁺(dyfr) + OH^–(dyfr)

Basau

Bas yw’r gwrthwyneb cemegol i asid. Mae rhai basau’n hydoddi mewn dŵr, ac rydyn ni’n galw’r rhain yn alcalïau. Mae basau eraill, gan gynnwys llawer o ocsidau metel, yn anhydawdd mewn dŵr.

Adwaith niwtraleiddio [Haen uwch yn unig]

Pan mae’r ïonau H⁺ o asid yn adweithio â’r ïonau OH^– o alcali, mae adwaith niwtraleiddio’n digwydd i ffurfio dŵr. Dyma hafaliad yr adwaith.

H⁺(dyfr) + OH^–(dyfr) → H₂O(h)

Er enghraifft, mae asid hydroclorig a hydoddiant sodiwm hydrocsid yn adweithio â’i gilydd i ffurfio dŵr a hydoddiant sodiwm clorid. Mae’r asid yn cynnwys ïonau H⁺ ac ïonau Cl^–, ac mae’r alcali’n cynnwys ïonau Na⁺ ac ïonau OH^–. Mae’r ïonau H⁺ a’r ïonau OH^– yn cynhyrchu’r dŵr, ac mae’r ïonau Na⁺ a’r ïonau Cl^– yn cynhyrchu’r sodiwm clorid, NaCl(dyfr).

Gan fod adweithiau niwtraleiddio’n cynnwys colli ac ennill ïonau hydrogen, rydyn ni weithiau’n galw’r broses hon yn ‘drosglwyddo protonau’.