Fonqolcha mootummaa milkaa'aa waggaa 70 darban Afriikaatti gaggeeffaman

Garee BBC Afriikaa Visual Journalism'n qophaa'e
Bitootessa 1, 2024
Afriikaa

Animeshiniin ni hojjata

Bara 1952 yeroo Mootiin Faaruuk Masrii dursaa biyyaa jalqabaa aangoorraa kaafaman ta'anii kaasee, biyyoota Afriikaa gara 36 ta'an keessatti fonqolchi mootummaa milkaa'aan 130 raawwatamaniiru.

Alii Boongoo
Pirezidantii Gaaboon
Dabalataan dubbisi...
Mohaamad Baazuum
Pirezidanti Niijar
Dabalaan dubbisi...
Pool- Heenarii Saandaawoogoo Daamiibaa
Pirezidantii Yeroo Burkiinaa Faassoo
Dabataan dubbisi...
Roochaa Kaaboree
Pirezidantii Burkiinaa Faassoo
Dabataan dubbisi...
Abdallaa Haamdok
Ministira Muummee Sudaan
Dabalataan dubbisi...
Alfaa Koondee
Pirezidantii Giinii
Dabalata dubbisi...
Baah Nidaawu
Pirezidantii Maalii
Dabalata dubbisi...
Ibraahim Bubaakaar Keeyitaa
Pirezidantii Maalii
Dabalata dubbisi...
Omaar al- Baashir
Pirezidantii Sudaan
Dabalataan dubbisi...
Roobarti Mugaabee
Pirezidantii Zimbaabwe
Dabalataan dubbisi...
Bileeyiz Kompoowooree
Pirezidantii Burkiinaa Faassoo
Dabalataan dubbisi...
Mohaammad Mohaammad Morsii
Pirezidantii Masrii
Dabalataan dubbisi...
Firaansuw Boziiz Yaanguvondaa
Pirezidantii Riipablika Jidduugala Afriikaa
Dabalata dubbisi...
Amaaduu Tumaanii Turee
Pirezidantii Maalii
Dabalata dubbisi...
Mu'aammar Gaadaafii
Dursaa Biyyaa Liibiyaa
Dabalataan dubbisi...
Looranti Baagboo
Pirezidantii Ayiivoorii Koosti
Dabalataan dubbisi...
Hoosnii Mubaaraak
Pirezidantii Masrii
Dabalataan dubbisi...
Ziin El Abiidiin Been Alii
Pirezidantii Tuuniziiyaa
Dabalataan dubbisi...
Maanaaduu Taanjaa
Pirezidantii Niijar
Dabalata dubbisi...
Kaapiteen Muusaa Daadiisaa Kaamaaraa
Pirezidantii Giinii
Dabalataan dubbisi...
Maark Raavaalomaanaanaa
Pirezidantii Maadaagaaskaar
Dabalataan dubbisi...
Abuubakar Sompaaree
Pirezidantii Giinii
Dabalataan dubbisi...
Siidii Uldi CheeYiik Abdallaahii
Pirezidantii Moriitaaniiyaa
Dabalata dubbisi...
Maawuyaa Ulid Siid Ahimad Taayaa
Pirezidantii Moriitaaniiyaa
Dabalataan dubbisi...
Firaadiik Da Meenzees
Pirezidantii Saa'oo Toomee fi Piriinsiipee
Dabalata dubbisi...
Angee- Feeliiksi Paataasee
Pirezidantii Riipablika Jidduugala Afriikaa
Dabalataan dibbisi...
Heenarii Koonaan Beediiye
Pirezidantii Ayiivoorii Koosti
Dabalataan dubbisi...
Jaawoo Beernaardoo Viiyeeraa
Pirezidantii Giinii Biisaawu
Dabalataan dubbis...
Taajidine Been Sayiid Maasonde
Pirezidantii Komoroos
Dabalata dubbisi...
Ibraahim Baaree Maayinaasaaraa
Pirezidanti Niijar
Dabalataan dubbisi...
Joonii Pool Koroomaa
Dursaa Biyya Siiraa Liiyoon
Dabalataan dubbisi...
Paaskaal Lisuubaa
Pirezidantii Koongoo
Dabalata dubbisi...
Ahimaad Teejaan Kaabah
Pirezidantii Siiraa Liiyoon
Dabalata dubbis...
Mobutuu Sesee Seekkoo
Pirezidantii Dr Koongoo
Dabalata dubbisi...
Siilveestar Nitiibaantungaanyaa
Pirezidantii Buruundii
Dabataan dubbisi...
Mohaammad Faaraah Ayidiid
Pirezidantii Somaaliyaa
Dabalataan dubbisi...
Maahaamaane Usmaanee
Pirezidantii Niijar
Dabalataab dubbisi...
Vaalantaayiin Stiraasar
Dursaa Biyyaa Siiraa Liiyoon
Dabalataan dubbisi...
Mohaammad Sayid Johaar
Pirezidantii Komoroos
Dabalataan dubbisi...
Miigeel Tirovoodaa
Pirezidantii Saa'oo Toomee fi Piriinsiipee
Dabalata dubbisi...
Daawdaa Kaa'iraabaa Jaawaaraa
Pirezidantii Gaambiiyaa
Dabalataan dubbisi...
Ernast Shoonkaan
Pirezidantii Naayijeeriyaa
Dabalataan dubbisi...
Jooseef Momooh
Pirezidantii Siiraa Liiyoon
Dabataan dubbisi...
Chaadli Benjeediid
Pirezidantii Aljeeriyaa
Dabalata dubbisi...
Jastiin Lekaaniyaa
Pirezidantii Lesootoo
Dabalata dubbisi...
Muusaa Tiraaworee
Pirezidantii Maalii
Dabalataan dubbisi...
Mohaammad Siyaad Baarree
Pirezidantii Somaaliyaa
Dabalataan dubbisi...
Hiseenee Haabre
Pirezidantii Chaad
Dabalataan dubbisi...
Saamu'el Doo
Dursaa Biyyaa Laayibeeriyaa
Dabalataan dubbisi...
Ahimad Abdallaah Abderemaanee
Pirezidantii Komoroos
Dabalataan dubbisi...
Saadiiq al- Maahdii
Ministira Muummee Sudaan
Dabalataan dubbisi...
Habiib Burgiibaa
Pirezidantii Tuuniziiyaa
Dabalataan dubbisi...
Toomaas Sankaaraa
Pirezidantii Burkiinaa Faassoo
Dabalata dubbisi...
Joon- Baaptisti Baagaazaa
Pirezdantii Buruundii
Dabalataa dubbisi...
Tiitoo Lutwaa Okeeloo
Pirezidantii Yugaandaa
Dabalataan dubbisi...
Lii'abuwaa Jonaataan
Ministira Muummee Lesootoo
Dabalataan dubbisi...
Muhaammadu Buhaarii
Pirezidantii Naayijeeriyaa
Dabalataan dubbisi...
Miltan Obootee
Pirezidantii Yugaandaa
Dabalataan dubbisi...
Gaafaar Muhaammad al- Nimeerii
Dursaa Biyyaa Sudaan
Dabalataan dubbisi...
Mohaammad Koonaa Uldi Haayidaalaa
Pirezidantii Moriitaaniiyaa
Dabalataan dubbisi...
Liiwiis Laanaasaanaa Biiyaavogwii
Pirezidantii Yeroo Giinii
Dabalataan dubbisi...
Sheehuu Shaagaarii
Pirezidantii Naayijeeriyaa
...
Jaan- Baaptiist Odiraawogoo
Pirezidantii Burkiinaa Faassoo
Dabalata dubbisi...
Saayee Zerboo
Pirezidantii Burkiinaa Faassoo
Dabatala dubbisi...
Gokoonii Odeeyii
Pirezidantii Chaad
Dabalata dubbisi...
Hiilaa Liimaan
Pirezidantii Gaanaa
Dabalataan dubbisi...
Deeviid Daakaa
Pirezidantii Riipablika Jidduugala Afriikaa
Dabalataan dubbisi...
Saangulee Laamizaanaa
Pirezidantii Burkiinaa Faassoo
Dabalata dubbisi...
Liiwiis Kaabraal
Pirezidantii Giinii Biisaawu
Dabalataan dubbisi...
Goodfiree Biinaayisaa
Pirezidantii Yugaandaa
Dabalataan dubbisi...
Wiiliiyaam Tolbeert
Pirezidantii Laayibeeriyaa
Dabalata dubbisi...
Mohaammad Maahmuud Uldi Laawuulii
Pirezidantii Moriitaaniiyaa
Dabalata dubbisi...
Joon- Beedeel Bookaasaa
Pirezodantii/Mootii Riipablika Jidduugala Afriikaa
Dabalataan dubbis...
Firaansiskoo Maasiiyaas Niguweemaa
Pirezidantii Ikuwaatoriyaal Giinii
Dabalata dubbisi...
Yusuufuu Lulee
Pirezidantii Yugaandaa
Dabalata dubbisii...
Fireed Akufoo
Pirezidantii Gaanaa
Dabalataan dubbisi...
Musxafaa Ulid Saaleek
Pirezidantii Moriitaaniiyaa
Dabalata dubbisi...
Idi Amiin Daadaa
Pirezidantii Yugaandaa
Dabalataan dubbisi...
Jo'aakiim Yoombii- Opaangoo
Pirezidantii Koongoo
Dabalata dubbisi...
Moktaar Ulid Daadaah
Pirezidantii Moriitaaniiyaa
Dabalata dubbisi...
Iginaatiyaas Kuutuu Achiyaampoong
Dursaa Biyyaa Gaanaa
Dabalataan dubbisi...
Alii Soyiliih
Pirezidantii Komoroos
Dabalataan dubbisi...
Tafarii Bantii
Pirezidantii Itoophiyaa
Dabalataan dubbisi...
Jeemsi Maanchaam
Pirezidantii Siisheelsi
Dabalata dubbisi...
Misheel Miikomberoo
Pirezidantii Buruundii
Dabalata dubbisi...
Ahimad Abdallaah Abderemaane
Pirezidantii Komoroos
Dabalataan dubbisi...
Yaakuubuu Goowoon
Pirezidantii Naayijeeriyaa
Dabalataan dubbisi...
Firaansuwaa Tombaalbaaye
Pirezidantii Chaad
Dabalata dubbisi...
Riichaard Raatisimaandiraavaa
Dursaa Biyyaa Maadaagaaskaar
Dabalataan dubbisi...
Gaabri'el Raamaanaanso'aa
Pirezidantii Maadaagaaskaar
Dabalata dubbisi...
Amaan Mikaa'el Andoom
Dursaa Biyyaa Itoophiyaa
Dabalataan dubbisi...
Haayila Sillaasee I
Mootii Itoophiyaa
Dabalata dubbisi...
Haamaanii Doorii
Pirezidantii Niijar
Dabatalaan dubbisi...
Giriigooyir Kaayibaandaa
Pirezidantii Ruwaandaa
Dabalata dubbisi...
Jastiin Ahomaadeegbee Tomeetiin
Pirezidantii Beeniin
Dabalataan dubbisi...
Fiilibarti Siraanaanaa
Pirezidantii Maadaagaaskaar
Dabalata dubbisi...
Dr Koofii Buusiyaa
Ministira Muummee Gaanaa
Dabalataan dubbisi...
Miiltoon Obootee
Pirezidantii Yugaandaa
Dabalataan dubbisi...
Emiil Darliin Ziinsuu
Pirezidantii Beeniin
Dabalataan dubbisi...
Abdiraashiid Alii Shaarmaarke
Pirezidantii Somaaliyaa
Dabalataan dubbisi...
Mootii Idiriis I
Mootii Liibiyaa
Dabalata dubbisi...
Ismaa'il al-Azsiir
Dursaa Biyyaa Sudaan
Dabalataan dubbisi...
Modiboo Keyitaa
Pirezidantii Maalii
Dabalaan dubbisi...
Alfoonsee Maasaambaa-Debaat
Pirezidantii Koongoo
Dabalata dubbisi...
Andreew Jukstoon-Isimiiz
Dursaa Biyyaa Siiraa Liiyoon
Dabalataan dubbisi...
Kiristoof Soogloo
Pirezidantii Beeniin
Dabalataan dubbisi...
Deeviid Laansaanaa
Dursaa Siiraa Liiyoon
Dabalataan dubbisi...
Siiyaakaa Siteeveensi
Ministira Muummee Siiraa Liiyoon
Dubalataan dubbis...
Nikoolaas Giruuniitiskii
Pirezidantii Toogoo
Dabalata dubbisi...
Ntaaree 5ffaa
Mootii Buruundii
Dabalataan dubbisi...
Lewoopold Bihaa
Ministira Mummee Buruundii
Dabatalata dubbisi...
Kiwaamee Nikurumaah
Pirezidantii Gaanaa
Dabalataan dubbisi...
Mootii Mutesaa II Bugaandaa
Mootii/Pirezidantii Yugaandaa
Dabalata dubbisi...
Abuubakar Taafawaa Baaleewaa
Ministira Muummee Naayijeeriyaa
Dabalataan dubbisi...
Mowuriis Yaameegoo
Pirezidantii Burkiinaa Faassoo
Dabalataan dubbiisi...
Deeviid Daakoo
Pirezidantii Riipablika Jidduugala Afriikaa
Dabalataan dubbisi...
Sooruu- Miigaan Appiitii
Ministira Muummee Beeniin
Dabalataan dubbisi...
Mooyiis Shoombee
Ministira Muummee Dr Koongoo
Dabalataan dubbisi...
Ahimad Been Bellaa
Pirezidantii Aljeeriyaa
Dabalata dubbisi...
Liiyoon Mibaa
Pirezidantii Gaaboon
Dabalataan dubbisi...
Hubart Maagaa
Pirezidantii Beeniin
Dabalataan dubbisi...
Fuulbart Yuuluu
Pirezidantii Koongoo
Dabalata dubbisi...
Siilvaanas Oliimpiiyoo
Pirezidantii Toogoo
Dabalataan dubbisi ...
Paatriis Lumuumbaa
Ministira Muummee Dr Koonkoo
Dabalataan dubbisi...
Abdallaah Kaliil
Ministira Muummee Sudaan
Dabalataan dubbisi...
Muhaammad VIII al-Amiin
Mootii Tuuniziiyaa
Dabalata dubbisi...
Muhaammad Naagiwiib
Pirezidantii Masrii
Dabalataan dubbisi...
Faaruuk Masrii
Mootii Masrii
Dabalataan dubbisi...

Dambalii haaraa

Afriikaatti waggoota darban sadi keessatti fonqolcha motummaa milkaa'aa saddeetitu mudate. Dambaliin fonqolcha haaraatiis ka yeroo fonqolcha waraanaatii hanga 2020tti erga fonqalchi mootummaa baayyinaan ardiitti mudatan 1970mota booda, xiqqaatee ture.

Aangoo jireenya guutuu

Dureewwan fonqolchaan gara aangootti dhufan tokko tokko waggoota kudhaniif aangoorra turaniiru. Kaan ammoo aangoo qabatanii guyyoota keessatti kaafamaniiru.

Fakkeenyaaf pirezidantiin Ikuwaatoriyaal Giinii, Teewodooroo Obiiyaang Niguweemaan 1997 keessa aangoo erga qabatanii booda waggaa 44'f aanoorra turan.

Kanaanis yeroo ammaatti Afriikaatti dursaa bara dheeraaf aangoorra turan ta'aniiru.

Dureewwan erga aangoorraa kaafamanii booda deebii'an

Qaxanaa fonqolcha motummaa

Biyyoonni qaxanaa Saahil keessatti argamanitti fonqolchi waraanaa gaggeeffameera. Fonqochi mootummaa Niijarii fi Gaaboon kanneen dhiheenya naannoo qaxanaa fonqolchaa jedhamaniitti raawwatamaniidha.

Bara 2020 fi 2021tti fonqolchi waraanaa gaggeeffameera. 2021tti ammoo Chaad, Giiniifi Sudaaniitti fonqolchi raawwatameera. Burkinaa Faasoo bara 2022tti fonqolcha mootummaa lama kessumeesitee jirti. Sudaan malee biyyoonni hunduu Faransaayiin kan koloneeffatamaniidha.

Fonqolchawwan 26 bara 2000n booda raawwataman milkaa'o keessaa 19 kan biyyoota Faransaayin koloneeffataman keessatti raawwatamaniidha. Kunis yaadni dhiibbaan Faransaay Afriikaatti bu'aa hamaa qaba jedhu muraasa biratti akka ka'u taasiseera.

Fonqolcha milkaa'aa 1952 booda Afriikaatti gaggeeffame

Biyyaan filadhu

Baayyina fonqolchaa

Biyyoota Lixaa fi Jidduugala Afriikaa hedduutti fonqolchi milkaa'aan gaggeeffameera. Yoo xinnaatee biyyoota Afriikaa fonqolchi afur mudate 17 keessaa wallakkaan saanii Lixa afriikaatti argamu.

Burkiinaa Faassoo biyya Afriikaa fonqolcha hedduu keessummeesiteedha. Yeroo saddeeti fonqolchi keessatti raawwatameera. Siiraa Liiyooniifi Yugaandaanis yeroo 7 fonqolcha gaggeessuun sadarkaa lammaffaarratti argamu.

Biiyyoota Afriikaa keessaa harka sadii kan ta'aniifi kanneen kibbaa fi Bahatti argaman keessatti fonqolchi milkaa'aan hin mudanne.

Bara 2024 kan waggaa 34 turan Ibraahim Tiraa'oreen addunyaarratti dursaa guyyaa muraasaati. Fonqolcha mootummaa Fulbaana 30, 2022 gaggeeffame hordofuun dursaa Burkinaa Faassoo yeroo ta'an. Isaan dura pirezidantii yeroo kan turan Pool- Heenarii Saandaawoogo Daamiibaa aangorraa kaafaman.

Fonqolcha motummaa waraanaa

Fonqolchi motummaa harki 90nis kan gaggeeffaman deeggarsa waraanaatiin yoo ta'u, parsantaan 4 ammoo kan loltoota mindeeffamaniin raawwatamaniidha. Fonqolchiiwwan gosa biraa kan mormii nagaa, humnoota koloneeffattootaa, finciltootaafi kan masaraa keessatti gaggeeffamaniidha.

Eeboon kan dhufan, eeboon du'u

Irra caalaan dureewwan fonqolchaan aangoo qabatan aangoorraa kaafamaniiru, ykn ajeefamaniiru.

Bara 1972tti Janaraal Iginaatiiyas Kuutuu Acheeyaampaangi, Ministira Mummee Gaanaa karaa dimokiraatwaan filataman, Dr Koofii Busiiyaan haala dhiiga dhangalaaseen aangoorraa kaasan. Waggaa jahaan boodas, erga fonqolcha masaraa keessaatiin aangoorraa kaafaman waggaa booda rasaasaan akka ajjeeffaman itti murtaa'e.

Toomaas Saankaaraa osoo hidhaa manaarra jiranu fonqolcha maqaasaanitiin 1983tti gaggeeffameen Burkiinaa Faasootti pirezidantii ta'e. Saankaaraan Onko. 15, 1987tti garee hidhattootaa Bileyizii Kompaaworeen durfameen ajjeefaman.

Jaafaar Niimiiyirii dursaa Sudaan kan turan Ismaa'iil Al- Ashaarii aangoorraa kaasuudhaan aangoo kan qabatan bara 1969 ture. Jalqaba dursaa garee waraanaa ta'an. Ittaansee ammoo pirezidantii ta'un erga tajaajilanii booda bara 1985tti aangoorraa kaafaman.

Joon - Baaptiist Baagaazaa bara 1976 keessa pirezidantii Buruundii Miikeel Miikombeeroon aangoorraa kaasuudhaan aangoo erga qabatanii waggaa 11 booda aangoo dhiisanii baqannaaf saaxilaman.

Omaar Al- Baashiir bara 1989tti aangootti dhufan. Yeroosis Janaraala Birgeedii waraana Sudaan turan. Fonqolcha waraanaa dursuudhaan bulchiinsa karaa dimokiraasiitiin filatame kuffiisanii aangoo qabatan. Hanga 2019tti aangoo garaagaraatiin Sudaan bulchaa erga turanii booda fonqolchaan arii'ataman.

Firaansaw Booziizee Yaangovondaa Riippablika Jidduugala Afriikaatti erga pirezidantii jahaffaa ta'un 2003tti gara aangootti dhufaniin booda, waggaa 10n booda aangorraa kaafaman.

Aangoo maatii harka tursiisuu

Biyyoota tokko tokkootti aangoon kan ijoolleetti darbuudha. Pirezidantiin Ikuwaatoriyaal Giinii, Firaansuwaa Maasiiyaas Niguweemaa kan haala sukkanneessaan aangoorraa kaafaman, firasaanii Teewodoroo Obiiyaang Niguweemaadhaan. 2024tti Teewodoroon addunyaarratti dursaa mootii hin taanee garuu kan bara dheeraaf aangoorra ture lammaffaa turan.

Looreent Kaabiilaa bara 1997tti Mobutuu Sese Seekkoo fonqolchuudhaan pirezidantii sadaffaa Dr. Koongoo ta'an. Looranti Kaabiilaa wayita eegdoota isaanii keessaa tokkoon ajjeefaman ilmasaanii waggaa 29 Joofees Kaabiilaan bakka buufaman.

Hirmaattoota:

Qorannoo: Ruut Mulaandii, barreeffamaa fi xinxala odeeffannoo: Doroottii Otiiyaanoo, Dizaayina: Milisanti Waachiiraa, Qophii: Deeviid Ayulaa fi Bo'az Icheeng, Gulaaluu: Daamiilolaa Ojiitundee fi Doorottii Otiiyanoo. Deeggarsa dabalataa: Olaaniiye Adebiimpee, Joorjii Waafuulaa, Maayoowaa Alaabii, Biriyaan Otiiyanoo, Ashiilii Laayim fi Estar Ogulaa.