Mỹ ngừng tử hình công khai gần 100 năm trước, tại sao giờ lại cho phép?

Hàng ngàn người đã đổ về từ khắp nơi, gần cũng như xa. Đàn ông, phụ nữ và trẻ em xếp kín bờ sông ở Kentucky để chứng kiến vụ treo cổ công khai một người đàn ông da màu bị kết tội hiếp dâm và sát hại một góa phụ da trắng lớn tuổi.

Đó là ngày 14/8/1936 tại thành phố Owensboro, Kentucky, một ngày thứ Sáu oi bức giữa đợt nắng nóng khắc nghiệt đã đi vào lịch sử.

Một số người ngủ lại qua đêm gần giá treo cổ để giữ chỗ. Những người khác tổ chức các buổi tiệc "cà vạt cổ" vào tối hôm trước, đến nơi trong trạng thái còn say sau khi thanh thiếu niên bán bỏng ngô và nước ngọt cho đám đông khán giả.

Đến thời điểm hành quyết lúc 5 giờ sáng, đám đông đã tăng lên khoảng 20.000 người.

Đó là lúc Rainey Bethea, một thanh niên mồ côi ngoài 20 tuổi, bước lên giá treo cổ, lĩnh án tử hình sau khi bị cho là đã thú nhận hành vi cướp, hiếp dâm và sát hại Lischia Edwards, 70 tuổi.

Chiều ngày trước đó, người này đã dùng bữa ăn cuối cùng gồm gà rán, sườn heo, khoai tây nghiền, dưa chuột muối, bánh ngô, bánh chanh và kem.

Nhiều người có mặt hôm đó, bao gồm cả phóng viên từ tận Chicago và New York, đến để chứng kiến người được đồn đại là "Nữ Đao phủ".

Vị cảnh sát trưởng địa phương đã qua đời bốn tháng trước đó và góa phụ của ông trở thành người thay thế trong hoàn cảnh không ai ngờ tới.

Tuy nhiên, bà từ chối tự tay kéo cần gạt mở bẫy, và một người hành nghề treo cổ được thuê đã thay bà đưa Bethea đến cái chết.

Khoảnh khắc đó đánh dấu vụ treo cổ công khai gây chú ý lớn cuối cùng ở Mỹ.

Bầu không khí như một gánh xiếc bao quanh cái chết của Bethea khiến nhiều người ở Kentucky xấu hổ, và thống đốc bang đã cấm các vụ hành quyết công khai 18 tháng sau đó.

Đến thời điểm ấy, phần lớn các bang đã bãi bỏ hình thức tử hình trước đám đông khi dư luận hướng đến các phương thức nhân đạo và riêng tư hơn.

Một vụ treo cổ khác có vài trăm người tham dự diễn ra tại bang Missouri vào năm 1937, nhưng ít được biết đến hơn và được xem là vụ hành quyết công khai cuối cùng của nước Mỹ, cho đến bây giờ.

Hơn 90 năm sau cái chết của Bethea, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth thông báo quân đội sẽ công khai thi hành án tử hình đối với Nidal Hasan, người đã sát hại 13 binh sĩ đồng đội không mang vũ khí vào năm 2009 tại căn cứ quân sự Fort Hood ở Texas.

Lầu Năm Góc sau đó cho biết vụ hành quyết bằng đội xử bắn vào tháng 12 sẽ được phát trực tiếp.

"Mọi người cần hiểu rằng những hành động như thế này sẽ dẫn đến những hậu quả rất nghiêm trọng," ông Hegseth nói.

Michael Radelet, giáo sư danh dự của Đại học Colorado và là nhà nghiên cứu lâu năm về án tử hình, nói mình đã thấy sốc

"Tôi chưa bao giờ nghĩ rằng sẽ lại có một vụ hành quyết công khai," ông nói với BBC.

Ông lưu ý rằng mức độ ủng hộ án tử hình nói chung trong công chúng đã giảm đều đều.

Chẳng hạn, tỷ lệ này là 80% vào năm 1994 nhưng hiện chỉ còn 52%.

"Con số đã giảm mạnh, đặc biệt khi người ta được đưa ra lựa chọn thay thế là tù chung thân không được ân xá," ông nói.

Hiện vẫn còn quá sớm để biết công chúng Mỹ nghĩ gì về ý tưởng phát trực tiếp một vụ hành quyết.

Nhưng rất có thể hàng triệu người, hoặc thậm chí nhiều hơn, sẽ theo dõi.

Theo ông Radelet, với thông báo của Hegseth, "án tử hình đang bị biến thành một màn giải trí hơn là một biện pháp thực thi công lý... hãy mang bỏng ngô theo và mời bạn bè tới".

Sonya Lea, người mới xuất bản một cuốn sách về vụ hành quyết Bethea vào năm ngoái, cho biết bà "cảm thấy hoàn toàn kinh hoàng cho các thế hệ mai sau" khi nghe tin vụ xử bắn sẽ được phát trực tiếp.

"Vào năm 1936, người ta gọi đó là một lễ hội của sự tàn bạo," bà nói.

"Giờ đây chúng ta có công nghệ có thể khiến sự việc lan rộng vượt xa 20.000 người từng có mặt... để chứng kiến sự kiện ở Owensboro, Kentucky, điều đó chỉ khiến sự kiện càng kinh khủng hơn."

Ông bà của bà Lea nằm trong số những cặp vợ chồng trẻ tuổi có mặt trong đám đông năm 1936.

Bà chỉ biết điều này sau khi bà ngoại qua đời vào năm 2002, khi bà đọc lại lời kể mà người bà quá cố để lại, mô tả rằng họ đứng đủ gần để nghe thấy tiếng cổ Bethea gãy.

Qua nhiều năm nghiên cứu sau đó, nữ tác giả nhận thấy rất nhiều người Kentucky đã bị "ám ảnh" với vụ hành quyết ấy.

"Tôi thực sự nghĩ, từ tận đáy lòng mình, rằng chúng ta đã bỏ lại chuyện này phía sau, mức độ ghê rợn mà chỉ một vài quốc gia trên thế giới mới còn thực hiện như Iran, Triều Tiên, Afghanistan," bà nói.

"Liệu giờ đây Hợp chúng quốc Hoa Kỳ có đang xem mình giống kiểu chính quyền như vậy hay không? Điều đó thật kinh khủng."

Tuy nhiên, sự phân cực và những phát ngôn trong chính trị Mỹ có thể đã tạo tiền đề cho một thông báo như vậy, theo Kurt Gray, giáo sư tâm lý học xã hội tại Đại học Bang Ohio.

"Một số người Mỹ có thể khao khát đổ máu, nhưng tôi nghĩ có rất nhiều người Mỹ không như thế và, trên thực tế, tôi nghĩ nhiều người khác chỉ là đã trở nên chai sạn," ông nói.

"Không phải là họ cổ vũ cho một vụ hành quyết công khai. Họ chỉ kiểu như: 'Ừ, có lẽ giờ mọi thứ đã đi đến mức này rồi'."

Các nghiên cứu khác cho thấy Bộ trưởng Hegseth và chính quyền Mỹ có thể đã đánh giá sai tâm lý đất nước.

Garen Wintemute, giám đốc Chương trình Nghiên cứu Phòng chống Bạo lực tại Đại học California, Berkeley, cho biết các cuộc khảo sát cho thấy sự sẵn sàng chấp nhận bạo lực ở Mỹ đang suy giảm.

"Sáng nay, chủ tịch Hội đồng Giám mục Công giáo Hoa Kỳ đã gọi việc công bố phát trực tiếp vụ hành quyết này là hành động man rợ," ông nói.

"Và tôi nghĩ ông ấy đang nói thay cho rất nhiều người."

"Tôi nghĩ thế này: một vụ hành quyết công khai không thể hiện con người chúng ta," ông nói thêm.

"Đó không phải là điều mà chúng ta hướng tới với tư cách một quốc gia."

Cuộc tranh cãi về thông báo bất ngờ của ông Hegseth dường như đang diễn ra ngay trong Nhà Trắng vào hôm 9/10.

Phó Tổng thống Mỹ JD Vance bày tỏ sự không chắc chắn với các phóng viên về việc liệu vụ hành quyết công khai có diễn ra như kế hoạch hay không và cho biết ông sẽ không xem nếu sự kiện được phát trực tiếp.

Vài giờ sau, Tổng thống Mỹ Donald Trump nói rằng ông "hoàn toàn" ủng hộ kế hoạch phát trực tiếp, nhưng Lầu Năm Góc vẫn đang "đưa ra quyết định" về vấn đề này.

Ông không trả lời câu hỏi liệu mình có theo dõi vụ hành quyết Hasan hay không.

"Tôi thực sự không quan tâm ông ta chết bằng cách nào miễn là ông ta chết," ông Trump nói.

"Và tôi nghĩ rằng án tử hình là một hình thức xử lý hoàn toàn xứng đáng đối với ông ta."