Vùng cấm tại Chernobyl và biên giới liên Triều hóa thiên đường hoang dã

Rừng mưa Amazon (Brazil), Rạn san hô Great Barrier (Úc) và các công viên quốc gia như Yellowstone và Yosemite ở Mỹ có thể là những ví dụ đầu tiên bạn nghĩ đến khi nói về các khu bảo tồn động vật hoang dã.

Ít ai nghĩ ngay đến khu vực cấm Chernobyl hay khu phi quân sự (DMZ) giữa Triều Tiên và Hàn Quốc.

Nhưng thực tế, đó chính xác là những gì đang diễn ra. Ở những nơi mà con người không được phép sinh sống, động vật hoang dã đang phát triển mạnh.

Liệu sự hồi sinh tự nhiên ngoài ý muốn này có thể là một bài học về bảo tồn?

Hơn 70 năm không có con người

Việc đi lại tự do giữa Triều Tiên và Hàn Quốc đã trở nên bất khả thi kể từ năm 1953, sau khi khu phi quân sự DMZ dài 248 km và rộng 4 km được thiết lập cắt ngang bán đảo Triều Tiên.

Mọi hoạt động tại DMZ đều bị hạn chế nghiêm ngặt và khu vực này còn rải rác đầy mìn.

Thế nhưng, những điều đó chẳng thể ngăn được bước của muông thú và sự sinh sôi của cỏ cây.

Viện Sinh thái Quốc gia Hàn Quốc cho biết có tới 6.168 loài sinh vật sống trong DMZ, trong đó có 38% các loài đang bị đe dọa trên bán đảo.

Khu vực này hầu như không có sự can thiệp của con người trong hơn 70 năm và hiện là nơi sinh sống của các loài như đại bàng vàng, sơn dương và hươu xạ.

Đây cũng là nơi sinh sống của nhiều loài thực vật đặc hữu của Hàn Quốc, nghĩa là chúng không được tìm thấy ở bất cứ nơi nào khác trên Trái Đất.

Seung-ho Lee, chủ tịch của Diễn đàn DMZ, một tổ chức vận động bảo tồn trong khu vực, cho biết thiên nhiên đã được "bảo vệ một cách vô tình nhờ hiệp định đình chiến".

"Thiên nhiên đã giành lại quyền sở hữu của mình. Rất nhiều động vật và đặc biệt là các loài chim, [có] nhiều không gian hơn, trong khi hầu hết các hoạt động của con người đã biến mất," ông nói.

Và nhiều loài sinh sống ở đây có tầm quan trọng toàn cầu, bao gồm cả loài sếu sống trong khu phi quân sự nhưng "bay khắp thế giới", vẫn theo ông Lee.

Khu phi quân sự (DMZ) liên Triều không phải là nơi trú ẩn bất ngờ duy nhất của động vật hoang dã.

Vào ngày 26/4/1986, một lò phản ứng tại Nhà máy điện hạt nhân Chernobyl ở Liên Xô cũ – nay thuộc Ukraine – đã phát nổ, giải phóng các chất phóng xạ nguy hiểm vào khí quyển.

Ô nhiễm phóng xạ lan rộng trên hàng ngàn km vuông, và hàng trăm ngàn người đã phải sơ tán.

Một khu vực cấm đã được thiết lập xung quanh địa điểm này, nơi vẫn phần lớn không có người sinh sống. Khu vực này kể từ đó đã được mở rộng và hiện nay bao phủ khoảng 4.000 km vuông.

Theo Trung tâm Sinh thái và Thủy văn Vương quốc Anh, đây vẫn là một trong những địa điểm bị ô nhiễm phóng xạ nặng nhất trên thế giới.

'Rừng đỏ'

Ngay sau vụ nổ, đã có những tác động sinh thái dây chuyền rất nghiêm trọng, theo Jim Smith, giáo sư khoa học môi trường tại Đại học Portsmouth ở Anh.

Cây cối chết đi và chuyển sang màu "nâu đỏ" ở khu vực hiện được gọi là Rừng Đỏ, trong khi các loài động vật có vú và sinh vật thủy sinh cũng bị ảnh hưởng nặng nề., theo ông Smith.

Nhưng các nguyên tố phóng xạ từ thảm họa Chernobyl đã phân rã nhanh chóng.

"Liều lượng phóng xạ giảm rất nhanh trong những ngày và tuần đầu tiên sau tai nạn, và những gì còn lại trong khu vực là phóng xạ mức độ thấp kéo dài hàng thập niên," ông nói.

Mức độ này không an toàn cho con người sinh sống lâu dài – nhưng với các loài khác thì lại là câu chuyện khác.

"Động vật hoang dã đang phát triển mạnh ở Chernobyl… không nghi ngờ gì nữa, tôi nghĩ khu vực cấm có hệ sinh thái đa dạng và phong phú hơn nhiều so với trước khi xảy ra tai nạn," ông nói.

"Chúng tôi đã nghiên cứu cá ở trong các hồ, bao gồm cả hồ làm mát [hạt nhân]… Chúng tôi đã nghiên cứu côn trùng thủy sinh, và chúng tôi thấy rằng các hồ bị ô nhiễm nặng hơn cũng đa dạng và phong phú về quần xã thủy sinh như các hồ gần như không bị ô nhiễm trong khu vực."

Các loài động vật có vú dường như cũng đang phát triển tốt trong khu vực cấm.

"Chúng tôi đã xem xét liệu có sự khác biệt nào về số lượng động vật có vú giữa các khu vực bị ô nhiễm nặng hơn và các khu vực bị ô nhiễm nhẹ hơn hay không, và chúng tôi không tìm thấy sự khác biệt nào," ông Smith nói.

"Sự khác biệt duy nhất mà chúng tôi thấy là ở số lượng sói, cao gấp bảy lần ở Chernobyl so với các khu bảo tồn thiên nhiên khác trong khu vực."

'Hãy để thiên nhiên là chính nó'

Việc động vật hoang dã có thể phát triển tốt hơn trong vùng nhiễm phóng xạ so với bên ngoài có vẻ đáng ngạc nhiên, nhưng điều này có lý do.

"Đó là một khu vực rộng lớn, tự do cho động vật hoang dã, không tiếng ồn, không ánh sáng, không thuốc trừ sâu, không thuốc diệt cỏ, không khai thác rừng, không hoạt động nông nghiệp," Germán Orizaola, phó giáo sư động vật học tại Đại học Oviedo ở Tây Ban Nha, cho biết.

"Áp lực từ con người đối với thiên nhiên còn tệ hơn nhiều so với thảm họa hạt nhân nghiêm trọng nhất từ ​​trước đến nay."

Ông Smith đồng tình với quan điểm này.

"Điều tôi học được từ Chernobyl là… sự hiện diện của con người trong hệ sinh thái mới là tổn hại lớn nhất," ông nói, đồng thời cho rằng các yếu tố khác như ô nhiễm cũng quan trọng nhưng "chỉ là thứ yếu".

"[Chernobyl] là một ví dụ mạnh mẽ về những gì việc phục hồi hệ sinh thái tự nhiên có thể làm được," ông nói.

Ông Orizaola cho rằng địa điểm này cho thấy những chiến lược bảo tồn nào hoạt động hiệu quả.

"Thông thường chúng ta có những khu bảo tồn thiên nhiên và công viên quốc gia hoặc những thứ tương tự, nhưng chúng lại trở thành sự kết hợp giữa các điểm thu hút khách du lịch và sự khai thác của con người, và chúng không hiệu quả trong việc bảo tồn thiên nhiên," ông nói.

"[Chernobyl] là một nơi tuyệt vời, một nơi thực sự đáng kinh ngạc… nếu chúng ta thực sự muốn bảo tồn thiên nhiên, công thức tốt nhất là giảm áp lực của chúng ta lên đất đai và để thiên nhiên được là chính nó."