Путин йиғлаган кун

18-март куни Россия Владимир Путинни тўртинчи бор президент сифатида сайлашга тайёргарлик кўрар экан, BBC мухбири Габриел Гейтҳаус унинг Кремлдаги карьераси бошланган вақт воқеаларини яна бир бор хотирлашга қарор қилди.

Россияликлар, 18 йиллик вақт мобайнида кўплаб фожиали кунлар бўлган эсада, ўз президентлари кўзида деярли ёш кўрмаганлар. Шундай кунлардан бири Путин ҳукмронлиги энди бошланган вақтда - Анатолий Собчакнинг дафн маросимида содир бўлган эди.

Собчак Горбачев ва Ельцин билан ёнма-ён туриб, Совет Иттифоқининг парчаланиш жараёни тепасида бўлганлардан бири эди. У, шунингдек, Владимир Путин исмли ўрта мартабали КГБ зобитини зимистондан олиб чиқиб, сиёсий ҳаётга қўшган ислоҳотчи ҳам бўлган.

Владимир Путинга доир бошқа мақолалар:

Путин яна кўкрагини кўрсатди, чўртан балиқ қувди

Путин Штирлицга тақлид қилганми?

Путин: 'Қизларим сиёсат ва бизнес билан шуғулланмайди'

Путинни сиёсатга олиб киришда Собчакнинг мақсади нима бўлганлигини ҳеч ким аниқ айта олмайди. Бироқ бугунги Россияда собиқ Совет хавфсизлик хизматлари вакиллари сиёсий қудратнинг ҳар бир жабҳасини шунчалик эгаллаб олганки, мамлакатда демократия ҳукмрон, дейиш анчайин мушкул.

Яқинлашиб келаётган сайловда саккиз нафар номзод президентлик курсиси учун курашмоқда, лекин Путин ҳануз «энг асосий номзод» сифатида эътироф этилиб, унинг ғалабасига деярли ҳеч ким шубҳа қилмаяпти.

Рақиб номзодлардан бири сайловни «сохта» деб атайди. «Бу гўё казинога ўхшайди - унда доимо казино томон ютиб чиқади. Русча демократияда эса ғалаба доим Путин томонида,» дейди у.

Тақдир тақозоси билан ушбу номзоднинг исми Ксения Собчакдир. У Путиннинг дўсти ва устози, марҳум Анатолий Собчакнинг қизи.

36 ёшли Ксения бир вақтлар таниқли телебошловчи эди, кейинчалик мухолифатдаги журналист бўлишга қарор қилган. Яна бир машҳур мухолифат вакили Алексей Навалний тарафдорлари Ксенияни сайловда рақобат рўёсини пайдо қилиш учун Путин томонидан 'тайинланган қўғирчоқ' деб атайдилар. Навалнийнинг ўзи сайловда номзодини рўйхатдан ўтказа олмаган. Фаол бу ҳолни «сиёсий мотивлар» сабабли Кремл томонидан атайин яратилган тўсиқ, деб даъво қилади.

Ксения Собчак амалдаги ҳукумат ижозатисиз ўз номзодини илгари сура олмаслиги турган гап эди. Демократия Россияда айнан шундай ишлайди.

Бироқ Кремлнинг кулранг кардиналлари бу қарордан кун келиб афсус чекишлари мумкин. Ксения телекўрсатувлар орқали Путин атрофидаги коррупцияга ботган амалдорларни фош қилмоқда ва Россия томонидан Қрим яриморолини аннекция қилишни ноқонуний деб атамоқда. Агар у шу тарзда давом этса, сайловда ютиб чиқмаган тақдирда ҳам, Россияда сукут сақланиши афзал кўриладиган кўплаб мавзуларни жонлантириб юбориши мумкин.

Ўзи нималар содир бўлмоқда?

Энди Ксенияни бирпас ҳоли қўйиб, унинг отаси мавзусига қайтсак. Анатолий Собчак Санкт-Петербург мери, Путин унинг ўринбосари эди. Собчакни коррупцияда айблаганларида Путин махсус чартер рейси орқали унинг мамлакатдан чиқиб кетишига ёрдам беради. Бу 1990-йилларда содир бўлган эди.

Кимнинг ёдида бўлса, ўша пайтлар Россия инқирозга ботган, президент Борис Ельцинни эса доимий ширакайф ҳолда кўриш мумкин эди.

Кремл хожалари Ельциннинг умуман акси бўлган номзод топишга қарор қиладилар ва, натижада, Путин ворис сифатида тайёрлана бошлади.

Путин президентлик сайлови учун илк бор тайёргарлик кўраётган вақтда 62 ёшли Анатолий Собчак Калининград меҳмонхоналаридан бирида тўсатдан вафот этади.

Ёриб кўриш хулосасига кўра, ўлимга юракнинг тўхтаб қолиши сабаб бўлади, лекин шифокорлар ҳеч қандай юрак хуружи изини топа олмайди. Шундан сўнг Собчакнинг беваси қандайдир ўйин бўлаётганини ҳис қилади ва ўзи бошчилигида бошқа ёриб кўриш амалиётини ўтказади.

Унинг исми Людмила Нарусова. Мен у билан яқинда учрашдим ва ҳали ҳам эри ўлдирилган, деган шубҳада эканлигини сўрадим. У жавоб қайтаришдан олдин анча сукут сақлади: «Ҳа». 10 сониядан сўнг «Билмайман,» деди.

Баъзилар Собчакнинг ўлимида Путиннинг қўли бор деган тахминни илгари сурадилар. Собчак Путиннинг нозик сирларидан хабардор эдими? Бироқ Нарусова Путин версиясини инкор қилади.

Мен ортга қайтиб, дафн маросими ёзилган видео тасвирни қайта кўздан кечираман.

Унда Путинни эсанкираган ҳолда кўриш мумкин. Унинг кўзлари қизарган, Людмила Нарусовани бағрига босар экан, кўз ёшини чиқармасликка уринаётганлиги яққол кўриниб туради. Путин актер эмас. У омма олдида ҳиссиётларини ошкора кўрсатадиган шахс ҳам эмас. У ҳақиқатан қалбида оғир дард билан азоб чекаётганлигига ишониш мумкин. Ёки бу умуман бошқа дардми? Балки айбдорлик ҳиссидир?

«Ўша пайтда Путинни сиёсий қудратга олиб чиқаётган парда ортидаги одамлар бор эди,» дейди Нарусова.

У ҳақ. Ўша вақтда Кремлдаги турли сиёсий гуруҳлар Путиндан қудратни назорат қилувчи восита сифатида фойдаланаётган эдилар. Қайсидир маънода Путин ҳали ҳам шундай вазифани бажармоқда.

Агар Собчак ўлдирилган, деб ҳисобласак, бу ишни ўша гуруҳлардан бирортаси амалга оширган бўлиши мумкинми? Балки устози Путинни қўғирчоққа айлантиришидан қўрқишгандир? Эҳтимол. Агар шундай бўлган бўлса, собиқ КГБ зобити ўзининг энг яқин кишиларидан бирининг жони «Путин лойиҳаси» йўлида қурбон бўлганини англаганмикан? Ҳали ҳам бирор аниқ фикрда эмасман, лекин шундай фикрга кела бошлаяпман.

Нарусовадан ўзи бошчилик қилган ёриб кўриш хулосалари ҳақида сўрайман.

Маълум бўлишича, Нарусова хулосаларни ҳеч қачон оммага эълон қилмаган экан. Улар Россиядаги махфий жойда, сейфда сақланмоқда. Нега эълон қилмаганлиги ҳақидаги саволимга жавоб беришни истамади.

Азбаройи қизиқувчанлик устун келганидан жавоб олиш учун унга босим ўтказаман: «Демак сиз шу йўл билан ўз ҳаётингизни суғурталамоқчисиз. Кимнингдир нозик сирлари сизнинг қўлингизда.»

«Истасангиз, шундай ўйлайверинг,» жавоб қайтаради у.

«Ўзингиз ва қизингиз хавфсизлигидан хавотирдамисиз?» давом этаман.

У бир лаҳза жим қолади.

«Биласизми, бундай мамлакатда яшашнинг ўзи қўрқинчли. Айниқса, мухолиф қарашдаги шахслар доимо қўрқувда яшашга мажбурлар. Шундай экан, ҳа, мен хавотирдаман…»

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг. Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek