"Уларни уйига қайтаринг": Буюк Британияда миллатчиликнинг кучайиши ортида нима турибди?

Буюк Британияда бу ёз мавсуми сиёсий зиддиятларга тўла бўлди — мамлакат бўйлаб қочқинлар жойлаштирилган меҳмонхоналар олдида норозилик намойишлари ўтказилди, кўприк ва симёғочларга минглаб миллий байроқлар илинди.

Сўнгги сўровлар сиёсий кайфиятнинг кескин ўнгга силжиганини кўрсатди ва яқинда эса Лондон марказида қарийб 150 минг нафар одам қатнашган муҳожирларга қарши намойиш бўлиб ўтди.

Бу воқеалар миқёси, айниқса машҳур ўнгчи фаол Томми Робинсон раҳбарлигида ўтган сўнгги намойиш, Буюк Британияда ўнг радикаллар кучайяптими деган баҳсларни янада кучайтирди.

Кейинги йилларда Европа сиёсий саҳнасида бундай манзара доимий ҳолга айланди — Италия ва Венгрияда ҳокимиятда ўнгчи партиялар келди, Австрия, Швеция ва Финляндияда улар ҳукумат коалицияларига кирган, Франция, Германия, Португалия ва Белгияда эса мухолифат сифатида оммалашиб бормоқда.

Сўнгги воқеалар Буюк Британия ҳам Ғарб демократик давлатлари орасида популистик ўнгчи сиёсатнинг кучайишида навбатдаги қурбонга айланишидан дарак берадими?

Кучни кўрсатиб қўйиш

13 сентябрда бўлиб ўтган "Қиролликни бирлаштирамиз!" шиори остидаги митинг, ирқчиликка қарши хайрия ташкилоти "Hope Not Hate" маълумотларига кўра, мамлакатдаги энг йирик ўнгчи намойишлардан бири бўлди.

Акцияда "уларни уйига қайтаринг" деган чақириқлар ва байроқлар денгизини кўриш мумкин эди. Айримлар АҚШ консерватив фаоли Чарли Кирк суратини кўтариб чиқди — у шу ой бошида суиқасд қурбони бўлган эди.

Намойишда полиция билан тўқнашувлар кузатилди, шунингдек, АҚШлик миллиардер Илон Маск каби баҳсли шахслар нутқ сўзлади. Маск Британия парламентини тарқатиш ва ҳозирги Лейбористлар ҳукуматини алмаштиришга чақирди.

Бош вазир Кир Стармер зўравонлик ва радикал риторикани қоралади. "Биз ҳеч қачон байроғимизни бўлиниш рамзи сифатида фойдаланаётганларга бериб қўймаймиз", деди у.

Оксфорд университети ва Стратегик мулоқот институти радикализм бўйича эксперти Жулия Эбнернинг BBCга айтишича, ўнгчи ғоялар Британияда асосий сиёсий муҳокамалар қаторига қўшилганини айтди.

"Томми Робинсон ўн йил аввал соядаги шахс эди, — дейди у. — Энди эса у анъанавий ўнг радикал доирадан ташқарида ҳам таъсир ўтказа оладиган қудратли шахсга айланди".

Эбнернинг фикрича, Робинсон 150 минг одамни йиғишга қодир эканини кўрсатиб бериши ва Маск каби таъсирли шахсларни жалб қила олиши — ўнг радикаллар кучининг намойиши сифатида қабул қилинди.

ACLED таҳлил маркази маълумотларига кўра, ўтган йили Буюк Британияда 180 та ашаддий ўнгчи ва мигрантларга қарши намойиш бўлган.

Айниқса ўтган ёзда Англиянинг шимолий ғарбидаги Саутпорт шаҳрида рўй берган тартибсизликдан кейин аксил-мухожирлик кайфиятлари кучайди. У ерда уч нафар бола рақс машғулотлари пайтида пичоқлаб ўлдирилгани ортидан ижтимоий тармоқларда гумонланувчи "ноқонуний мигрант" деган ёлғон хабар тарқалди ва норозиликлар авж олди.

Эбнер ижтимоий тармоқлар ўнгчи ғояларни кучайтиришда катта рол ўйнаётганини таъкидлайди: алгоритмлар радикал контентни кўпроқ тарқатади, шу боис ёлғон маълумот ва турли тўқималар фактларга асосланган журналистикадан тезроқ ёйилади.

"Кўпчилик учун ижтимоий тармоқлар анъанавий ОАВ ўрнини эгаллади, — дейди у. — Алгоритмлар бизга бирёқлама ахборот муҳитини яратиб берди, энг радикал хабарлар энг кўп айлана бошлади".

Иммиграция хавотирлари

Таҳлилчилар ўнг радикал кайфиятларнинг ўсишини кўп омиллар билан боғлайди: асосий партиялардан кўнгил қолиши, муҳожирлик ҳақидаги қаттиқроқ риторика ва иқтисодий қийинчиликлар. Кейинги йилларда қайиқларда Буюк Британияга келаётган муҳожирлар сонининг кўпайиши ҳам баҳсларда катта рол ўйнади.

"Одамлар тенгсизлик кучайганини, айрим жойларда эса давлат хизматлари заифлашганини кўряпти. Улар 10 йилдан кейин аҳвол ёмонлашишидан қўрқмоқда", дейди Лондон Куин Мэри университети профессори Стейн ван Кессел.

"Иқтисодий пессимизм бор ва одамлар буни кўпинча муҳожирлик билан боғлайди. Ўнг радикалларнинг позицияси шуки, иш ўринлари ва ижтимоий давлатни ҳимоя қилиш учун иммиграцияни тўхтатиш керак", дейди у BBCга.

Сўнгги ойларда қочқинларни меҳмонхоналарга жойлаштириш масаласи Буюк Британияда катта тортишувларга сабаб бўлди. Маҳаллий кенгашлар судга мурожаат қилди, маҳаллий жамоалар эса хавфсизлик ва харажатлардан норози бўлиб чиқди.

Рамий маълумотларга кўра, 2025 йил июнига қадар бир йил ичида Буюк Британияда 111 минг киши бошпана сўраган — бу ўтган йилга нисбатан 14% кўп.

"Сиёсатчилар шундай дейиши мумкин эди: "Миграция ёки қочқинликни сўраш жараёнларини яхши бошқаришимиз керак, лекин соғлиқни сақлаш тизимида ишчи кучи учун муҳожирларга эҳтиёж бор". Бироқ бу мулоҳаза энди деярли айтилмаяпти», дейди ван Кессел.

Эбнернинг таъкидлашича, ўнг радикал риторика фақат муҳожирлик масаласи билан чекланмаган.

«Бу гендер ва ЛГБТ ҳуқуқлари, иқлим ўзгаришига қарши чоралар, сўз ва фикр эркинлиги ҳақида ҳамдир. Яъни, ўнг радикаллар ҳар доим ўзлари "истеблишмент" деб атайдиган "статус кво"га қарши туради», дейди у.

Reform UK'нинг гуллаши

Найжел Фараж раҳбарлик қилаётган Reform UK партиясининг оммалашиши ҳам ўнг радикал кайфиятлар кучайётганини кўрсатмоқда.

Фараж ўзини Томми Робинсондан узоқ тутишга ҳаракат қилса-да, партиянинг муҳожирликка қарши қатъий сиёсати ўнг радикал риторикани эслатади.

Ipsos сўровига кўра, партия бу йил май-июн ойларида 34% лик қўллов билан Лейбористлардан 9 фоиз олдинга чиққан.

Реформнинг сайловлардаги муваффақияти — қўшимча сайловларда ғалабалар ва маҳаллий сайловларда катта ютуқлар — одамлар асосий партияларга муқобил излаётганини кўрсатмоқда.

"Аслида Реформнинг ўсишига энг катта туртки муҳожирлик масаласи бўлди, — дейди сиёсатшунос Треверс. — Лекин одамларнинг Консерваторлар ва Лейбористлардан норозилиги ҳам муҳим омил".

Унинг сўзларига кўра, кўпчилик сайловчилар Реформга овоз бериш орқали анъанавий партияларни "дарс бериш" йўлини танлаяпти. "Бу турли маънода "тизимга қарши ғазаб" бўлиб, одамлар овоз орқали эшитилишини истаяпти".

Ўнг радикалларнинг нормаллашуви

Профессор ван Кесселнинг фикрича, ҳозирги сиёсий муҳитда асосий партиялар ҳам ўнг радикал риторикани қабул қилиб, уларнинг майдонида рақобат қила бошлади.

Бироқ унинг огоҳлантиришича, бу усул кўпинча акс таъсир қилади.

"Ўнг радикаллар майдонида рақобат қилишга, муҳожирлик бўйича қаттиқ гапираётгандек кўринишга уриниш — иммиграция масаласини сиёсий кун тартибида ушлаб туради холос, натижада бу радикал ўнгнинг ўзига фойда келтиради", дейди у.

"Ҳокимиятдаги сиёсатчилар муҳожирликка оид сиёсатни яхшилашга ҳаракат қилишлари мумкин, лекин бунинг учун радикал ўнгнинг қаттиқ риторикасини такрорлаш шарт эмас", дея қўшимча қилади у.

Эбнер хонимнинг таъкидлашича, ўнг радикалларга қарши курашиш фақат риторикани назорат қилиш билан эмас, балки уларга қўллов берган норозилик сабабларини чуқур тушуниш билан боғлиқ бўлиши керак.

"Ўнг радикалларни қўллаб-қувватлаётган шахслар турли ижтимоий қатламлардан келган. Биз уларнинг ташвишларига радикал позицияларни такрорламасдан жавоб беришимиз керак", -дейди у.

Шунингдек, у рақамли муҳитни ислоҳ қилишга чақирмоқда.

"Технологик платформаларни шаффофлик ва масъулиятга чақириш ўта муҳим", дейди у.

"Ҳукумат одамларни яхши рақамли фуқаро бўлишга ўргатиш учун кўп иш қилиши мумкин. Онлайн каналлар психологиясига эътибор қаратиш, бу нарса шахсийликка, жамоавий муносабатларга ва жамиятга умуман қандай таъсир кўрсатаётганини англаш жуда муҳим".

Иқтисодий ўсиш ҳал қилувчи омил

Аммо агар Британияда ўнг радикалларнинг кучайиши давом этаверса,нима бўлади? Марказ унга дош беролмай қоладими?

Эбнер икки асосий хавфни қайд этади: сиёсий зўравонлик ва демократик институтларнинг емирилиши.

Профессор Треверс эса радикал ўнгнинг кучайишига қарши энг самарали восита иқтисодий ўсиш бўлиши мумкинлигини айтади.

"Буюк Британиядаги ҳақиқий муаммо — иқтисодий ўсиш деярли йўқ. Ҳукумат кўпроқ қарз ола олмайди, солиқни ҳам кўпайтиролмайди, одамлар эса ўз даромадлари пасайиб бораётганини ҳис қилмоқда", деди у.

"Асли ечим шу ерда ётади. Сиёсат ҳар доим маҳаллий масалалар билан боғлиқ", дея қўшимча қилади у.