Россия учоқлари ман этилган Европа узра Путин қандай учмоқчи?

Саммит ҳали аниқ белгиланмаган. Агар Россия президенти Владимир Путин кейинги икки ҳафта ичида АҚШ президенти Трамп билан учрашиш учун Будапештга борса, у аввал бир нечта тўсиқларни енгиб ўтиши керак бўлади.

Путин август ойида Анкориждаги саммит учун Аляскага борганида, АҚШ унинг самолётига – "Учар Кремль" деб номланган тўрт двигателлик ва мудофаа тизимлари билан жиҳозланган модификацияланган Илюшин Ил-96 лайнерига махсус рухсат берган.

Россия самолётлари АҚШ ва Европа Иттифоқи ҳаво ҳудудидан учиши тақиқланган. Шу сабабли, агар Путин Будапештга учса ва Европа Иттифоқига аъзо давлат устидан учишга қарор қилса, махсус рухсатнома олиши керак бўлади.

Бу мутлақо мумкин, аммо кўп йиллар давомида Европа Иттифоқига саёҳат қилмаган ва камдан-кам чет элга чиқадиган Россия президенти учун денгизга чиқиш имкониятига эга бўлмаган Венгрияга бориш қулай эмас.

"Ҳозирча аниқ эмас, – дейди Кремль матбуот котиби Дмитрий Песков. – Аниқ нарса президентларнинг бундай учрашувни ўтказишга тайёрлиги, холос."

Путин 2022 йил февралида Россиянинг Украинага кенг кўламли бостириб киришига буйруқ берганидан бир неча кун ўтиб, Европа Иттифоқи унинг ва ташқи ишлар вазири Сергей Лавровнинг активларини музлатиб қўйди.

Шунингдек, Европа Иттифоқининг барча 27 давлати ҳаво ҳудудидан учадиган барча рус самолётларига ёппасига тақиқ жорий этилди. Венгрия ва унинг кўплаб қўшнилари ҳам НАТОга аъзо давлатлардир.

Шунингдек, Халқаро жиноят суди (ХЖС) Путинни украиналик болаларни ноқонуний депортация қилганлик ва Россияга ўтказганликда – уруш жиноятида айблаган.

Шундай қилиб, Венгрия барчасини ҳал қилиш мумкин деб ҳисобласа-да, қийинчиликлар бор. Венгрия барибир ХЖСдан чиқиш жараёнида.

Путин ва унинг Европа Иттифоқидаги энг яқин иттифоқчиси Венгрия раҳбари Виктор Орбан режалаштирилган саммитни телефон орқали эҳтимол аллақачон муҳокама қилишган ва Венгрия ташқи ишлар вазири Питер Сийярто журналистларга "биз, албатта, унинг Венгрияга кириши, бу ерда муваффақиятли музокаралар олиб бориши ва кейин уйга қайтишини таъминлаймиз," деб айтган.

Европа Иттифоқи ҳам тўсиқлар қўйиши даргумон.

Унинг ижроия комиссияси "Украина учун адолатли ва барқарор тинчлик"ни илгари сурадиган ҳар қандай учрашувни мамнуният билан қабул қилишини ва Президент Трампнинг бу борадаги саъй-ҳаракатларини қўллаб-қувватлашини билдирган.

Унинг Россияга қарши сўнгги таклиф қилинган санкцияларининг – ҳозирча 19-пакетнинг асосий мақсадларидан бири русларни музокаралар столига олиб келишдир, дейди у. Комиссия Путинга саёҳат тақиқи йўқлигини, фақат активлар музлатилганини таъкидлайди.

Энг муаммоли масала – Россия раҳбарининг Москвадан Будапештга қандай учиши. Шубҳасиз, у Белградга "Air Serbia" чиптасини сотиб олмайди ва Венгрияга поездда бормайди, гарчи бу энг тўғри йўналиш бўлиши мумкин бўлса-да.

Путин Ил-96 самолётида хавфсиз учишни хоҳлайди, аммо бу Европа Иттифоқи ва НАТОга аъзо давлат ҳаво ҳудудидан фойдаланишни ва Европа Иттифоқининг Россия самолётларига қўйган тақиқини бузиш учун рухсат олишни талаб қилиши мумкин.

Еврокомиссия матбуот котиби Анитта Ҳиппер жума куни "саёҳат йўналиши масаласида аъзо давлатлар истисно қилишлари мумкин, аммо бу аъзо давлатлар томонидан алоҳида берилиши керак," деди.

НАТО ҳам бу масалани тегишли давлатлар ҳокимият органларига юборган ва Трамп иштирок этаётгани учун улар рози бўлиши мумкин.

Ҳатто рухсат берилган тақдирда ҳам, харитага қараш Путиннинг айланма йўлдан боришига тўғри келишини кўрсатади. Украина ҳақида гап бўлиши мумкин эмас, эҳтимол Полша ҳам Варшаванинг Москва билан совуқ муносабатлари туфайли бу масалани муҳокама қилмайди.

Эҳтимол, энг тўғри йўл Қора денгизнинг шарқий қирғоқлари ва Туркия орқали, Болгария ва Сербия ёки Руминия орқали Венгрияга етиб олиш.

Сербия президенти Александр Вучич Путинни яхши билади ва Air Serbia Европа Иттифоқи ҳаво ҳудуди орқали Москвага тўғридан-тўғри рейсларни амалга оширади. Сербия Европа Иттифоқига аъзо бўлиш учун номзод, аммо ҳали аъзо эмас.

Айнан Европа Иттифоқи мамлакатлари – Болгария ёки, эҳтимол, Руминия розилик бериши, Путин самолётини ўз ҳаво кенгликлари орқали кузатиб боришлари лозим бўлади.

Руминияда НАТОнинг Европадаги энг йирик базаси жойлашиши кутилмоқда ва Болгария ҳам мудофаа иттифоқининг шарқий қанотини мустаҳкамлаш доирасида НАТО базасини қурмоқда.

Би-би-си изоҳ олиш учун иккала давлат ташқи ишлар вазирликларига мурожаат қилди.

Агар Путин янада хавфсизроқ йўлни танлашни истаса, у Туркия орқали, Грециянинг жанубий қирғоқларини айланиб ўтиб, Сербия устидан учиб ўтишдан олдин Черногория ҳаво кенгликлари орқали юқорига кўтарилиши мумкин. Лекин бу анча узоқ йўл.

Гарчи узоқ вақтдан бери Путин ва Доналд Трамп билан яхши муносабатларга эга Виктор Орбан учун жуда мос келса ҳам, Будапешт энг қулай жой эмас.

"У бизга ёқадиган етакчи, – деди Трамп жума куни, – у [Путин] ҳам яхши кўради, мен ҳам."

Юқори даражадаги халқаро саммит Орбанга ҳеч қандай зарар келтирмайди, чунки у келаси йил баҳорги сайловлар олдидан ўтказиладиган сўровларда шундоқ ҳам ортда қолмоқда.

Будапешт саммит ўтказиладиган жой деб эълон қилинганидан бир неча соат ўтиб, Орбан Путинга қўнғироқ қилди ва ўзининг Facebook саҳифасида "Тайёргарлик авжида!" деб ёзди.

Орбан Европа Иттифоқининг Украинани қўллаб-қувватлашини хуш кўрмайди ва Брюсселнинг бу музокараларга аралашмаслигини аниқ қилиб айтди.

"Европа Иттифоқи урушни ёқлагани учун, унинг бу тинчлик жараёнидан четда қолиши мантиқан тўғри бўлади," деди у жума куни Венгрия радиосига.

Келаси ҳафта Брюсселдаги саммитда Европа раҳбарлари ҳам уни кўрганларида бошқача фикрда бўлишади.