Andrew Mango'nun 70. yıl mektubu

BBC Türkçe yayınlarının 70 yıllık <link type="page"><caption> tarihinin</caption><url href="http://www.bbc.co.uk/turkce/kurumsal/2009/07/000000_gecmisten.shtml" platform="highweb"/></link>, memur-âmir olarak yaşadığım 40 yıllık kesitinde gözlediğim en önemli süreç yavaş yavaş gelişen profesyonelleşme olmuştur.

Yayınlar başladığı zaman personel tesadüfen toplandıydı.

Spikerlerden ikisi o sıralarda Londra'da Osmanlı Bankası'nın merkezinde çalışan genç Türk stajyerleriydi.

Türkçe uslûpları Osmanlıca-Öztürkçe karışımıydı.

Meselâ "karşılama" yerine "hoşâmedî töreni" derlerdi.

Bir üçüncüsü, BBC'ye girmeden önce Londra'da geçimini manavlıkla sağlamış ve 150'liklerden olduğu söylenen yaşlı bir zattı.

Sonra, İngiltere'de okuyan bir-iki öğrenci.

Biri, gerçeküstücü şair ve hikâyeci <link type="page"><caption> Feyyaz Fergar</caption><url href="http://www.bbc.co.uk/turkce/multimedya/2009/11/091115_anni_album_fergar.shtml" platform="highweb"/></link> (yazılarında Feyyaz Kayacan müstear ismini kullanıyordu) Fransızca'yı İngilizce'den iyi biliyordu.

Harp tebliğlerinde sık sık geçen ve yerleşim anlamına gelen "inhabited locality" tabirini, Fransızca'da "inhabité" "ıssız" demek olduğu için "ıssız yer" diye çevirirdi.

Okuduğu haberlerde, Almanlar ile Müttefikler bu "ıssız yerler" için durmadan savaşırlardı.

İkinci Dünya Savaşı yılları

Fakat bütün eksikliklerine karşın BBC Türkçe yayınlarının bir meziyeti vardı.

BBC, propagandaya yanaşmıyordu.

Dış yayınlar, bütçesini hükûmetten sağladığı halde hükûmetin borazanlığını yapmıyordu.

İlk yabancı dil yayını <link type="page"><caption> Arapça'ydı</caption><url href="http://www.bbc.co.uk/turkce/multimedya/2009/11/091109_anni_arabic_bbcworld.shtml" platform="highweb"/></link>.

İlk yayında ilk haber Filistindeki İngiliz makamlarının bir "Arap teröristini" idam ettirmesiyle ilgiliydi.

Hükûmet "bu nemize yarar?" diye şikayet ettiğinde, BBC ödün vermedi:

"O gün en önemli haber oydu" dedi.

Savaş haberlerinde "bizim askerimiz" ya da "düşman" yerine "Müttefik askeri", "Alman askeri" diyordu.

Savaş <link type="page"><caption> yıllarında</caption><url href="http://www.bbc.co.uk/turkce/multimedya/2009/11/091112_anni_fergar_savasyillari.shtml" platform="highweb"/></link> BBC Türkçe Yayınlarının en ünlü şahsiyeti, Türkçesini Osmanlı jandarmasına danışmanlık yaptığı yıllarda öğrenen <link type="page"><caption> Sir Wyndham Deedes</caption><url href="http://www.bbc.co.uk/turkce/multimedya/2009/11/091112_anni_mektup_mango.shtml" platform="highweb"/></link> isminde emekli bir askerdi.

Adı kulağa güç geldiği için "Dimdim Diz" diye tanınırdı Türkiye'de.

Yayıncılık macerası

BBC savaş sırasında <link type="page"><caption> kazandığı</caption><url href="http://www.bbc.co.uk/turkce/multimedya/2009/11/091112_anni_70yilmangosavas.shtml" platform="highweb"/></link> inandırıcılık, tarafsızlık ününü barış döneminde koruyabildi.

Nedeni, İngiltere'de oluşan tarafsız kamu hizmeti geleneğiydi.

İlk harp sonrası dönemde Amerika dışında hiçbir yerde özel radyo-televizyon yayıncılığı yoktu.

Ama yalnız İngiltere'de kamu hizmeti veren radyo-televizyon hükümetin emrinde değildi.

Bu durum arasıra BBC ile hükûmet arasında çatışmalara neden <link type="page"><caption> olabiliyordu</caption><url href="http://www.bbc.co.uk/turkce/multimedya/2009/11/091109_anni_70yil_thatcher.shtml" platform="highweb"/></link>.

Şahsen yaşadığım böyle bir kavga 1956'da İngiliz-Fransız <link type="page"><caption> Süveyş harekâtı</caption><url href="http://www.bbc.co.uk/turkce/multimedya/2009/11/091109_anni_mango.shtml" platform="highweb"/></link> sırasında başgöstermişti.

İngiltere içinde hükûmete karşı protesto gösterilerine yer veren BBC'ye hükûmet o kadar kızmıştı ki vericilerini müsadere etme tehdidinde bulunmuştu.

Bunu tabii yapamadı.

Çok geçmeden hükûmet istifa etti; BBC ise yoluna devam etti.

Hitap ettiğimiz memleketlerin hükûmetleriyle de kavgalarımız oluyordu.

Meselâ 27 Mayıs 1960'tan önce Türkiye'de sansürün verdirmediği hükûmet aleyhtarı gösterileri bildirdiğimiz için DP hükûmeti bizi İngiliz Elçiliği nezdinde <link type="page"><caption> protesto etmişti</caption><url href="http://www.bbc.co.uk/turkce/multimedya/2009/11/091109_anni_.shtml" platform="highweb"/></link>.

Elçilik tabii protestoyu bize iletmekle yetindi. Biz de bildiğimizi okuduk. 27 Mayıs'tan sonra Ankara'ya gittiğimde <link type="page"><caption> kahraman muamelesi</caption><url href="http://www.bbc.co.uk/turkce/multimedya/2009/11/091111_anni_kongar50ler.shtml" platform="highweb"/></link> gördüm.

TRT ile işbirliği

BBC'nin kazandığı itibar 27 Mayıs'tan sonra TRT kurulurken BBC'nin örnek olarak alınmasına neden oldu.

TRT televizyonundan ilk bir ekip BBC'de staj gördü.

Sonra BBC televizyonundan bir ekip Ankara'ya giderek eleman yetiştirilmesine yardım etti.

Yeni Türkçe terimler o sıralarda üretildi: "yapımcı", "sunucu", "çekim" gibi.

Ayrıca Eskişehir'de, şimdi Anadolu Üniversitesi olarak bilinen açık öğretim fakültesi kurulurken, BBC Open University (Açık Üniversite) deneyiminden yararlanıldı.

Radyo'da BBC'nin ünlü "Radyo-3" kanalı TRT'de benzer bir kanalın açılmasına öncülük etti.

Ben de TRT ile bu yakın ilişkilerden yararlanarak BBC Türkçe Yayınlarında altışar ay çalışmak için TRT elemanlarının davet edilmesini sağladım.

Türk radyosunun öncülerinden <italic>Baki Süha Edipoğlu</italic>, <italic>Mahmut Tali Öngören</italic>, sunucu <link type="page"><caption> Ülkü Giray</caption><url href="http://www.bbc.co.uk/turkce/multimedya/2009/11/091114_anni_album_60lar.shtml" platform="highweb"/></link> gibi değerli meslektaşlar bu şekilde BBC deneyimini ve uygulamalarını yakından görmek imkânını buldu.

Ne var ki iki memlekette şartlar ayrıydı.

BBC kalitesini deney ve bilgi birikimine borçludur.

Özellikle o zamanlarda BBC personeli kuruma genç yaşta girer, emekli oluncaya kadar kalırdı.

Oysa Türkiye'de hükûmetler değişince TRT müdürleri değiştiği gibi personel de kurumdan ayrılırdı.

Kimler geldi, kimler geçti

Televizyonculuğu BBC'de ilk öğrenenlerden Betül Mardin böylelikle çok geçmeden kurumdan ayrılarak kendi halkla ilişkiler şirketini kurdu.

Yakından tanıdığım TRT Haber Merkezi'ni ilk kuranlardan Doğan Kasaroğlu, Zeki Sözer, Örsan Öymen gibi meslektaşlar, yeni bir kuşak yetiştirmeğe vakit bulmadan yazılı basına geçtiler.

Ne ise, 50'li yılların sonu ile 60'lı yıllar hatırladığım en renkli yıllardır, BBC Türkçe yayınlarının tarihinde.

Şair <italic>Can Yücel</italic>, TÜYAP fuarında bu yıl 'yılın yazarı' olarak onurlandırılan şair <italic>Cevat Çapan</italic>, şair <link type="page"><caption> Hilmi Yavuz</caption><url href="http://www.bbc.co.uk/turkce/multimedya/2009/11/091114_anni_album_60lar.shtml" platform="highweb"/></link>, ressam <link type="page"><caption> İzgân Baz</caption><url href="http://www.bbc.co.uk/turkce/multimedya/2009/11/091114_anni_album_60lar.shtml" platform="highweb"/></link>'ın, Türkiye'den kimi uzun kimi kısa süreler için gelenlerden ünlü sunucu <link type="page"><caption> Orhan Boran</caption><url href="http://www.bbc.co.uk/turkce/multimedya/2009/11/091114_anni_album_orhanboran.shtml" platform="highweb"/></link>'ın, maç spikeri <link type="page"><caption> Halit Kıvanç</caption><url href="http://www.bbc.co.uk/turkce/multimedya/2009/11/091114_anni_album_halitkivanc.shtml" platform="highweb"/></link>'ın BBC'de çalıştığı yıllardı bunlar.

Gerçi BBC Türkçe Yayınlarının Türk kültür, siyaset ve medya dünyaları ile teması daha önce başlamıştı.

BBC'ye girdiğim 1947 yılında Bülent Ecevit, BBC'nin, harp dolayısiyle Londra dışında kurulan stüdyolarına gelip Türkçe yayınlarımız için bir konuşma dizisi kaydederdi.

O zamandan bu yana stüdyolarımızdan konuşma, dizi, söyleşi için kimler geçmedi ki?

Can Yücel'in babası ünlü Millî Eğitim Bakanı<italic> Hasan Ali Yücel</italic>'den başlayarak, <italic>Yaşar Kemal</italic>, <italic>Oktay Akbal</italic>,<italic> Abdi İpekçi</italic>, <link type="page"><caption> Nuri Çolakoğlu</caption><url href="http://www.bbc.co.uk/turkce/multimedya/2009/11/091114_anni_album_post1980.shtml" platform="highweb"/></link>, geçenlerde vefat eden ve son kitabımı ithaf ettiğim aziz dostum <italic>Metin And</italic> gibi BBC Türkçe yayınlarına katılan ünlü isimler, BBC'nin Türk kültür tablosu içinde yerini simgeliyor.

BBC, Türk medyasının ayrılmaz bir parçası, Türk aydınlarının açık kürsüsü olmuştur.

Biz tarafsızız, ama Merih'te yaşamıyoruz.