Sudan'da iç savaş nasıl başladı, barış görüşmelerinden ne beklenebilir?

Sudan'daki iç savaşın iki tarafını Cenevre'de başlayan barış görüşmelerinde buluşturmaya çalışan ABD, “somut sonuçlar” beklediğini açıkladı.

ABD'nin Sudan özel temsilcisi Tom Perriello, Perşembe günü yaptığı açıklamada, “Hayat kurtarmak ve somut sonuçlar elde etmek için uluslararası ortaklarımızla birlikte aralıksız çalışmalarımızı sürdürüyoruz" dedi.

Nisan 2023'ten bu yana devam eden savaş, 25 milyondan fazla insanı etkileyen bir insani krize dönüştü. Binlerce can kaybı yaşandı ve milyonlarca insan evlerinden oldu.

Ancak ülkeyi fiilen yöneten Sudan Silahlı Kuvvetleri (SAF) görüşmeye delege göndermedi.

Peki bu durumda görüşmelerden ne beklenebilir; sonuçları ne olabilir?

İç savaş nasıl başladı?

2021 yılında Sudan Silahlı Kuvvetleri (SAF) Başkanı General Abdulfettah el-Burhan darbeyle ülkede iktidarı ele geçirdi.

"Hemedti" olarak bilinen Hızlı Destek Güçleri'nin (RSF) lideri General Mohamed Hamdan Dagalo de bu süreçte ona yardım etti.

Ancak iki lider iktidarı nasıl paylaşacakları ve RSF'nin gelecekteki rolü ve finansmanı konusunda tartıştı.

Ana anlaşmazlık noktalarından biri, 100 bin kişilik RSF'yi orduya dahil etme planları ve daha sonra yeni gücü kimin yöneteceğiydi.

15 Nisan 2023'te gerginlik başkent Hartum'dan başlayarak iç savaşa dönüştü.

RSF şu anda başkent Hartum'un büyük bir kısmını, Sudan'ın batısındaki Darfur eyaletinin çoğunu ve önemli bir tarım bölgesi olan Al Jezira eyaletini kontrol ediyor.

SAF ise Sudan'ın doğu ve kuzey bölgelerini kontrol ediyor.

Kuzey Darfur'un başkenti El Fasher'in ve Hartum çevresinin kontrolü için şiddetli çatışmalar devam ediyor.

RSF’nin kökenleri, Darfur'da isyancılarla acımasızca savaşan kötü şöhretli Cancavid milislerine dayanıyor.

2013’te Devlet Başkanı Ömer El Beşir grubu yarı organize bir paramiliter güce dönüştürdü ve liderlerine askeri rütbeler verdi.

Kuruluşundan sonra General Dagalo, grubu Yemen ve Libya'daki çatışmalara müdahale eden ve Sudan'ın bazı altın madenlerini kontrol eden bir paramiliter güce dönüştürdü.

Her iki taraf da yabancı güçler tarafından destekleniyor, bu da savaşın sürmesine yardımcı oluyor.

SAF Suudi Arabistan ve Mısır tarafından destekleniyor ve İran'dan silah alıyor.

Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ise RSF'yi destekliyor.

Rus paralı asker grubu Wagner'in RSF ile bağlantıları olduğu bildiriliyor, ancak grup çatışmada rol oynadığını reddediyor.

Ülkeyi neden ordu yönetiyor?

Bu çatışma, 2019'da uzun süredir görev yapan Devlet Başkanı Ömer El Beşir'in devrilmesinin ardından yaşanan gerilimli sürecin devamı.

El Beşir, yaklaşık 30 yıl süren iktidarına son verilmesi çağrısında bulunan kitlesel sokak protestolarının ardından ordu darbesiyle devrildi.

RSF ve Sudan ordusu El Beşir’i devirmek için birlikte hareket etti.

Ancak siviller, demokratik yönetime geçiş planında yer almayı talep etmeye devam etti.

Daha sonra ortak bir askeri-sivil hükümet kuruldu, ancak bu, Ekim 2021'de başka bir darbeyle devrildi.

Ve o zamandan sonra Orgeneral El-Burhan ile General Dagalo arasındaki rekabet kızıştı.

Sudan Afrika'nın üçüncü büyük ülkesi ve jeopolitik açıdan önemli bir bölgede yer alıyor. Aynı zamanda her biri Hartum siyasetiyle iç içe geçmiş güvenlik sorunları olan yedi ülkeyle sınır komşusu.

Şimdiye kadar neler yaşandı?

Birleşmiş Milletler (BM) Sudan'da "felaket bir insani kriz" yaşandığını ve 26 milyon insanın (nüfusun yaklaşık yarısı) "akut açlık" ile karşı karşıya olduğunu açıkladı.

Yaklaşık 11 milyon insan yerinden edilmiş durumda.

Entegre Gıda Güvenliği Aşama Sınıflandırılması (IPC) çalışmasına göre 750 binden fazla insan açlıktan ölme sınırında.

Çatışmalarla ilgili veri toplayan Silahlı Çatışma Lokasyon ve Olay Veri Projesi'ne (ACLED) göre çatışmalarda yaklaşık 16 bin 650 kişi öldü.

Hem SAF hem de RSF toplu tecavüz, işkence ve sivil katliamlarla suçlanıyor.

BM, Sudan'daki iç savaşı "unutulmuş bir kriz" olarak nitelendirdi ve kıtlığın daha da yayılmasını önlemenin tek yolu olarak iki taraf arasında derhal ateşkes yapılması çağrısında bulundu.

SAF neden barış görüşmelerine katılmıyor?

ABD'nin Sudan Özel Temsilcisi Tom Perriello aylardır SAF ve RSF liderlerini yüz yüze görüşmeleri için bir araya getirmeye çalışıyor.

Perriello, açılış oturumunun ardından yaptığı açıklamada, "Silahların susmasının vakti geldi" dedi.

Perriello, RSF'in "koşulsuz" katılmayı kabul ettiğini, Sudan ordusunun ise katılmayı reddettiğini açıklamıştı.

Yaklaşık 10 gün sürmesi beklenen görüşmelerde RSF'nin destekçisi BAE ve SAF'ı destekleyen Mısır'ın yanı sıra BM ve Afrika Birliği'nden gözlemciler de yer alıyor.

Uluslararası Kriz Grubu'ndan Alan Boswell BBC'ye yaptığı açıklamada, "General El-Burhan uzun bir süredir 'müzakere yoksa barış da yok' diyor" ifadelerini kullandı.

Boswell, "SAF'tan Sudan hükümeti olarak bahsedilmediği sürece görüşmelere katılmayı reddediyor. Ancak RSF onu hükümet olarak tanımayı reddediyor. Bu diplomatların çözemediği bir protokol sorunu" diye devam ediyor.

Londra merkezli düşünce kuruluşu Chatham House'dan Alex Vines BBC'ye yaptığı açıklamada, General El-Burhan'ın barış görüşmelerine katılmakta isteksiz olmasının bir başka nedeni daha olduğunu söylüyor:

"SAF güçlü bir pozisyondan müzakere etmek istiyor. Hala savaş alanında üstünlüğü elde edebileceğini düşünüyor."

Vines, General El-Burhan'ın hükümeti birlikte yönettiği generaller ve siyasetçiler koalisyonunu da dinlemek zorunda olduğunu ve bunların çoğunun RSF ile anlaşmaya karşı olduğunu söylüyor.

Görüşmeler nasıl sonuçlanabilir?

ABD heyeti SAF'ın Cenevre'deki görüşmelere katılmaması durumunda "teknik görüşmelere" devam edeceğini söylüyor.

Uluslararası Kriz Grubu'ndan Boswell, "Savaşan tarafların destekçileri Mısır ve BAE ile konuşacak ve onları bir barış formülü etrafında birleştirmeye çalışacak” diyor ve devam ediyor:

"Onları ortak bir noktaya getirdikten sonra savaşan taraflarını barışa doğru itmek mümkün olabilir."

Sudan'da barışı sağlamak için daha önce de başarısız girişimler olmuştu.

Mayıs 2023'ten itibaren Suudi Arabistan ve ABD, Cidde'de barış görüşmelerine öncü oldu.

Bu görüşmelerde SAF ve RSF bir dizi geçici ateşkes üzerinde anlaştı ancak her birinin ardından çatışmaya geri döndü.

Vines, "Sudan'da barış için kısa vadeli tahminler çok iç karartıcı. Ancak bu hiçbir şey yapmamak için bir neden değil" diyor.