เลือกตั้ง 2566 : คนไทยในนิวซีแลนด์เล็งตั้งองค์กรจับตาการทำงาน กกต. พร้อมถอดบทเรียนหลังบัตรเลือกตั้งพันใบกลายเป็นบัตรเสีย

ทางการไทยใช้เวลากว่า 3 ปีจึงสามารถชี้มูลความผิดของเจ้าหน้าที่ที่เกี่ยวข้องกรณีส่งมอบซองใส่บัตรเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร นอกราชอาณาจักรจากนิวซีแลนด์ล่าช้าจนทำให้มีผลต่อบัตรเลือกตั้งของคนไทย 1,542 รายกลายเป็นบัตรเสียเมื่อ 4 ปีก่อน

ล่าสุดตัวแทนคนไทยในนิวซีแลนด์บอกกับบีบีซีไทยว่า เตรียมร่วมมือกันตั้งองค์กรจับตา คณะกรรมการการเลือกตั้ง (กกต.) ถอดบทเรียนเรื่องนี้ ก่อนการเลือกตั้งครั้งใหม่ที่คาดว่าจะมีขึ้นช่วง พ.ค. นี้

เมื่อ 26 มี.ค. 2562 กกต. มีมติเอกฉันท์ให้บัตรเลือกตั้งจากนิวซีแลนด์เป็น "บัตรเสีย" ทั้งหมด เนื่องจากจัดส่งไม่ทันเวลานับคะแนน เมื่อ 24 มี.ค. 2562 โดยอ้างตามมาตรา 114 แห่ง พ.ร.ป.ว่าด้วยการเลือกตั้ง ส.ส. 2561 (บังคับใช้ขณะนั้น)

ผลพวงจากมติครั้งนั้นของ กกต. ได้นำมาสู่การไต่สวนบุคคลที่เกี่ยวข้อง จนในที่สุดเมื่อ 13 ก.พ. 2566 คณะกรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตแห่งชาติ (ป.ป.ช.) ได้ชี้มูลความผิด ในข้อกล่าวหาว่า นายณัฏฐ์ เล่าสีห์สวกุล อดีตรองเลขาฯ กกต. กับพวกรวม 3 ราย กระทำความผิดต่อตำแหน่งหน้าที่ราชการ เนื่องจากเป็นผู้ได้รับมอบหมายให้มีหน้าที่ควบคุม ติดตาม ตรวจสอบ กำกับดูแล จัดการ ประสานงานการจัดการเลือกตั้งและกำกับดูแลการปฏิบัติหน้าที่ของคณะทำงานคัดแยกซองใส่บัตรเลือกตั้ง

ป.ป.ช. ระบุถึงฐานความผิดของบุคคลทั้ง 3 ว่า ได้ละเว้นไม่ดำเนินการรับมอบและติดตามถุงเมล์การทูตที่บรรจุซองใส่บัตรเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรนอกราชอาณาจักร จากสถานเอกอัครราชทูต ณ กรุงเวลลิงตัน ประเทศนิวซีแลนด์ จากบริษัท การบินไทย จำกัด (มหาชน) ทั้งที่ทราบว่าถุงเมล์การทูตดังกล่าวมาถึงประเทศไทย วันที่ 23 มี.ค. 2562

อย่างไรก็ตาม แม้ว่าเหตุการณ์ดังกล่าวผ่านมาแล้วเป็นเวลาเกือบ 4 ปี แต่ผู้ที่เคยไปใช้สิทธิเลือกตั้งนอกราชอาณาจักรหลายคนต่างยังรู้สึกว่า ยังคงเป็นบาดแผลลึก ๆ ในจิตใจที่ครั้งหนึ่งเขาเคยถูกลิดรอนสิทธิเสรีภาพทางการเมืองตามรัฐธรรมนูญของไทย

โกรธ-สงสัย-เสียใจ เมื่อรู้ว่าสิทธิถูกละเลย

"ต่อให้เป็นหนึ่งเสียงจากเรา เราก็รู้สึกว่ามันมีค่า เสียง ๆ หนึ่งของเราอาจจะทำให้พรรคหรือ ส.ส. ที่เราเลือกเข้าไปเป็นหนึ่งในคนที่อยู่ในสภาเพื่อที่จะเป็นเสียงให้แก่ประชาชนได้ จึงทำให้รู้สึกว่าไม่แฟร์เท่าไหร่ คิดว่าคนไทยในนิวซีแลนด์ก็คงคิดเดียวกัน" พราวสุภัค ยวนใจ หวนระลึกถึงความรู้สึกเมื่อเกือบ 4 ปีก่อนภายหลังจากที่เธอทราบว่าบัตรเลือกตั้ง 1,542 ใบที่เดินทางถึงสนามบินสุวรรณภูมิแล้ว แต่ไม่ได้ถูกนับรวมกับบัตรเลือกตั้งของคนไทยคนอื่น เพราะ กกต. มีมติว่าเป็น "บัตรเสีย"

เธอแบ่งบันประสบการณ์ให้บีบีซีไทยฟังถึงการออกเสียงเลือกตั้งนอกราชอาณาจักรครั้งแรกในชีวิต แต่เป็นครั้งที่สองที่ต้องรอคอยมากกว่า 8 ปี ปัจจุบันเธอพำนักอยู่ที่นิวซีแลนด์มาแล้ว 5 ปี เพื่อหางานและชีวิตที่ดีกว่าในไทย โดยเธอทำงานที่โรงงานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารแห่งหนึ่งในเมืองเนลสัน บนเกาะใต้ของนิวซีแลนด์

พราวสุภัค ยอมรับว่ารู้สึกโกรธเหมือนกันเมื่อรับทราบว่า บัตรที่ลงเสียงไปไปไม่ถึง กกต. และ กกต. ยังมีมติให้เป็นส่วนที่โฆมะอีก เนื่องจากว่าเธอตั้งใจและคาดหวังกับการเลือกตั้งครั้งนี้อย่างมาก และเป็นระยะเวลานานกว่าที่เราจะได้มีสิทธิเลือกตั้งและเลือกพรรคที่เลือกมาแล้วซึ่งเหมาะสมที่จะมาพัฒนาประเทศในอนาคตได้ แม้ว่าเมืองที่เธออยู่ไม่มีหน่วยเลือกตั้งเธอก็ลงทะเบียนใช้สิทธิเลือกตั้งและลงคะแนนผ่านทางไปรษณีย์แทน

สรชา บุญมี เป็นคนไทยอีกคนที่ถือว่าเป็นผู้ที่ใช้ความพยายามไม่น้อยในการลงเสียงเลือกตั้งเมื่อ 4 ปีที่แล้ว เธออธิบายกับบีบีซีไทยว่า การใช้สิทธิครั้งนั้นเป็นการตัดสินใจด้วยตัวเองด้วยวิจารณญาณของตัวเองและจากข้อมูลที่หามาได้ครั้งแรก จึงทำให้ต้องหาทางไปเลือกตั้งให้ได้

ในขณะนั้นเธอทำงานด้านการแนะแนวการเรียนต่อที่นิวซีแลนด์ จึงทำให้เธอต้องเดินทางไปมาระหว่างไทยและนิวซีแลนด์ โดยวันเลือกตั้งทั่วไป 24 มี.ค. 2562 ตรงกับช่วงที่เธอเดินทางไปนิวซีแลนด์พอดี เธอจึงขอทำเรื่องใช้สิทธินอกราชอาณาจักร และขั้นตอนทุกอย่างเป็นไปอย่างราบรื่นแม้กระทั้งในวันลงคะแนน แม้ว่าจะเป็นวันสุดท้ายที่เธออยู่ที่นั้นก็ตาม

เธอเล่าว่า ในวันนั้นเธอเป็นผู้ใช้สิทธิเลือกตั้งคนแรกที่สถานทูตไทย ณ กรุงเวลลิงตัน เจ้าหน้าที่จึงให้เธอเป็นผู้ลงนามเปิดหีบ และเจ้าหน้าที่ทางนั้นก็อำนวยความสะดวกอย่างดี และทำได้อย่างรัดกุม จนทำให้เธอรู้สึกสบายใจว่า เสียงของเธอจะต้องเป็นผลอย่างแน่นอน

"เราคิดว่าการเลือกตั้งครั้งนี้สำคัญ เพราะก่อนหน้านั้นเราอาจจะยังเด็กอยู่ไม่ได้มีวิจารณญาณมากพอในการตัดสินใจด้วยตัวเอง อาจจะฟังคนอื่นมา แต่ว่าครั้งนี้เราเข้าถึงข้อมูลได้มากขึ้นและได้ฟังนโยบายจากพรรคการเมืองได้มากขึ้น แต่ก็ยอมรับว่าตัวเองเป็นกลุ่มสวิงโหวตเตอร์ ที่ยังไม่ตัดสินใจว่าจะเลือกใคร"

หลังจากนั้นอีกหนึ่งสัปดาห์เธอจะต้องเดินทางกลับไปนิวซีแลนด์อีกครั้ง เธอก็ได้รับทราบข่าวว่าในช่วงเวลานั้นบัตรที่ลงคะแนนเสียงขอเธอยังเดินทางไม่ถึงไทย และจนในที่สุด เมื่อ กกต. มีมติให้บัตรเลือกตั้งจากนิวซีแลนด์เป็นบัตรเสีย ทำให้เธอรู้สึกว่าสงสัยและเสียใจในการทำงานของภาครัฐต่อเรื่องนี้ และเธอก็ตัดสินใจโพสต์ข้อความทางสื่อสังคมออนไลน์เพื่อตั้งคำถามต่อกระบวนการดังกล่าว

"หนึ่งเสียงของเธอหรือ 1,542 เสียงจากนิวซีแลนด์ คงไม่สามารถพลิกโผรัฐบาลได้จากขั้วนี้สลับไปอีกขั้วหนึ่งได้ แต่สิ่งที่เห็นสะท้อนให้เห็นว่าผู้ใหญ่ในบ้านเมืองนี้ เขามองเห็นคุณค่าของการแสดงความคิดเห็นประชาชนอย่างไร และสะท้อนให้เห็นถึงเรื่องที่เขาได้ดำเนินการในเวลาต่อมาได้ ไม่ว่าจะเป็นเรื่องของการชุมนุม การเรียกร้องทางการเมืองต่าง ๆ เขาก็ไม่ได้ยึดโยงและให้ค่ากับเสียงของประชาชนมาเพียงพอเขาเลย"

ไม่คิดว่าสิ่งที่ไม่ควรเกิดขึ้น ก็เกิดขึ้นจริง

การเลือกตั้งทั่วไปเมื่อปี 2562 ถือเป็นการเลือกตั้งครั้งแรกในรอบ 10 ปี ภายหลังจากความวุ่นวายทางการเมืองและลงเอยด้วยการทำรัฐประหารโดย พล.อ. ประยุทธ์ จันทร์โอชา หัวหน้าคณะรักษาความสงบเรียบร้อยแห่งชาติหรือ คสช. ซึ่งปัจจุบันดำรงนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงกลาโหม

ด้วยระยะเวลาเกือบทศวรรษทำให้คนไทยต่างรอคอยการใช้สิทธิเลือกตั้งรัฐบาล และไม่ใช่เพียงคนไทยในประเทศเท่านั้น คนไทยในต่างแดนก็เช่นกัน จากข้อมูลของกรมสารนิเทศ กระทรวงการต่างประเทศเปิดเผยภายหลังการเลือกตั้งเมื่อ 4 ปีที่แล้ว ระบุว่า การจัดการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรนอกราชอาณาจักรผ่านสถานเอกอัครราชทูตและสถานกงสุลใหญ่ทุกแห่ง จำนวน 94 แห่ง ใน 67 ประเทศ มีผู้มาใช้สิทธิเลือกตั้ง 101,003 ราย จากจำนวนผู้ลงทะเบียนขอใช้สิทธิเลือกตั้งทั้งสิ้น 119,232 ราย คิดเป็น 84.71% ซึ่งมีอัตราส่วนการออกมาใช้สิทธิฯ สูงสุดเป็นประวัติการณ์

ตัวเลขดังกล่าวสอดคล้องกับสิ่งที่ ธนบดี ญาติสังกัด พ่อครัวชาวไทยที่ร้านอาหารในนิวซีแลนด์มาตั้งแต่ปี 2558 บอกว่า ชุมชนคนไทยในนิวซีแลนด์ก็รู้สึกตื่นตัวกับการเลือกตั้งครั้งนั้นเหมือนกัน

"ต้องยอมรับอย่างหนึ่งว่า ในช่วงเกือบ 10 ปีที่ผ่านมา เกิดการรัฐประหาร ไม่ใช่เพียงคนที่อยู่ในต่างประเทศเท่านั้นที่ตื่นตัวกับการเลือกตั้งที่รอคอยมาเป็นระยะเวลาอันยาวนาน คนในประเทศก็เช่นกันที่ร่วมมือร่วมใจกันตั้งตารอในการเลือกตั้งครั้งนั้นมากที่สุด ซึ่งคนที่อยู่ต่างประเทศก็พร้อม จึงได้รับข้อมูลข่าวสารทางทุกทั่วสารทิศมาจากที่เดียวกัน"

นอกจากการจุดศูนย์กลางที่เป็นแหล่งรวมคนไทยใช้สื่อสารและเปลี่ยนความคิดเห็นทางการเมือง อย่างร้านอาหารและวัดแล้ว สื่อสังคมออนไลน์อย่างเฟซบุ๊กก็เป็นอีกช่องทางหลักในการค้นหาข้อมูลเพื่อทำความเข้าใจนโยบายพรรคการเมืองเพื่อใช้เป็นสารตั้งต้นในการใช้สิทธิเลือกตั้ง

ทว่า สิ่งที่พวกเขาคาดว่าอาจจะไม่เกิดขึ้นกับบัตรเลือกตั้งของพวกเขา แต่กลับเกิดขึ้นจริง ๆ

"แน่นอนเราก็รู้สึกโกรธแค้น น้อยใจ กับสิ่งที่เกิดขึ้น ซึ่งไม่น่าจะเกิดขึ้น เพราะการเลือกตั้งครั้งนั้นมีคนสนใจจำนวนมาก เราก็รู้สึกไม่โอเค จึงทำให้พวกเราไปนำพวกหรีดที่หน้าสถานทูตไทยเพื่อประท้วงมติดังกล่าวของ กกต." เขาระบุ

"แม้ว่าเสียงของเราจะจำนวนน้อยนะครับ แต่คิดว่าจะสามารถเปลี่ยนแปลงอะไรได้ในตอนนั้น เพราะเรารู้สึกคับแค้นใจในการรัฐประหาร เราต้องการให้ฝ่ายเผด็จการเข้าใจว่า พวกเราพร้อมที่จะแสดงให้พวกเขาเห็นว่า เสียงที่ประชาชนที่ไม่เห็นด้วยกันการรัฐประหาร มันยิ่งใหญ่ขนาดไหน"

ฝากบทเรียนอะไรให้ กกต.

จากมุมมองคนไทยทั้งสามรายที่ใช้สิทธิในนิวซีแลนด์เมื่อ 4 ปีที่แล้ว แต่เสียงพวกเขากลับถูกตัดออกจากระบบไป เห็นตรงกันว่า การเสียโอกาสครั้งนั้นน่าจะเป็นบทเรียนสำคัญให้กับ กกต. ซึ่งเป็นหน่วยงานหลักในการรับผิดชอบต่อการเลือกตั้ง โดยเฉพาะการเลือกตั้งครั้งใหม่ที่คาดว่ากำลังจะเกิดขึ้นในช่วงเดือน พ.ค. นี้

สรชา บอกว่า หลังจากรับทราบข่าวที่ ป.ป.ช. ชี้มูลความผิด รองเลขาธิการ กกต. กับพวกรวมเป็น 3 ราย ในฐานละเว้นการปฏิบัติหน้าที่ เธอมองว่า การชี้มูลดังกล่าวพุ่งเป้าไปที่ตัวบุคคล แทนที่จะองค์กรอย่าง กกต. ที่เป็นผู้จัดการเลือกตั้งก็ดูเหมือนว่าจะพ้นผิดครั้งนั้นไปเลย เธอจึงอยากให้บุคคลทั้งหมดที่เกี่ยวข้องกับการละเว้นหน้าที่ครั้งนั้นได้รับความผิด ไม่ใช่เพียงเฉพาะตัวบุคคลใดบุคคลหนึ่งเท่านั้น

เมื่อถามถึงความคาดหวังในการเลือกตั้งครั้งที่จะมาถึงนี้ เธอบอกว่าต้องการเห็นการเลือกตั้งที่เป็นธรรม ทั้งในแง่ กฎเกณฑ์ที่เป็นธรรม โปร่งใส ประชาชนสามารถเข้าถึงการนับคะแนนได้ และสามารถรู้วิธีการคำนวณสูตรว่าเป็นรูปแบบใด และในการเลือกตั้งครั้งเป็นการเลือกตั้งโดยบัตรสองใบควรจะออกแบบมาให้เลือกตั้งให้ง่ายขึ้นไม่สับสนระหว่างหมายเลข ส.ส. แบบแบ่งเขต และ ส.ส. บัญชีรายชื่อ

"ที่สำคัญต้องการให้การเลือกตั้งครั้งนี้เป็นการเลือกตั้งที่รัดกุม ไม่เหมือนกับครั้งที่แล้วที่มีการเผอเรอ เพียงแค่การไม่ไปรับบัตรเลือกตั้งที่สนามบิน นั่นถือว่าเป็นความสะเพร่าไม่รัดกุมของการทำงานในกระบวนการ"

"อีกประเด็นหนึ่งที่สร้างความสับสนให้กับประชาชนคือ การที่ กกต. จะไม่มีการรายงานคะแนนแบบเรียลไทม์ เนื่องจากต้องใช้งบประมาณเยอะ ทั้ง ๆ ที่วิธีดังกล่าวจะทำให้ประชาชนสามารถตรวจสอบผลการเลือกตั้งได้อย่างง่ายดาย และทำให้คนเชื่อมั่นในองค์กรอย่าง กกต. มากขึ้นด้วยซ้้ำ"

คนไทยในนิวซีแลนด์เตรียมตั้งองค์กรประชาธิปไตย

จากบทเรียนที่เกิดขึ้นเมื่อ 4 ปีที่แล้วที่บัตรเลือกตั้งของคนไทยที่นิวซีแลนด์ 1,542 ใบ กลายเป็นบัตรเสียจาก กกต. ซึ่งทำให้คนไทยส่วนหนึ่งในกรุงเวลลิงตัน ออกมาแสดงออกเชิงสัญลักษณ์ด้วยการวางพวงหรีดเพื่อไว้อาลัยให้กับความไม่ยุติธรรมของกระบวนการที่ไม่ชอบมาพากลของการส่งบัตรเลือกตั้งไปยังประเทศไทยล่าช้า

ธนบดี ก็เป็นหนึ่งในคนไทยที่เข้าร่วมกิจกรรมดังกล่าวเมื่อปี 2562 บอกกับบีบีซีไทยว่า ผู้ที่ได้รับผลกระทบด้านสิทธิการเลือกตั้งครั้งนั้น ได้พูดคุยกันโดยมีความเห็นตรงกันว่าจะรวมตัวกันจัดตั้งเป็นสมาคม Thai Democracy เพื่อส่งเสริมประชาธิปไตยและตรวจสอบหน่วยงานของไทย โดยชุมชนคนไทยในนิวซีแลนด์ขึ้นอย่างเป็นทางการด้วยการรับรองตามกฎหมายโดยรัฐบาลของนิวซีแลนด์

"หากทำได้สำเร็จ เมื่อมีกรณีที่จะต้องยื่นหนังสือเรียกร้องต่อหน่วยงานในไทยก็สามารถทำได้ รวมทั้ง การเลือกตั้งทั่วไปที่จะมีขึ้น หากมีข้อกังวล หรือเรื่องไม่ชอบมาพากล ก็จะสามารถยื่นหนังสือที่สถานทูตได้" เขากล่าว

กกต. ยืนยันไม่ซ้ำรอยกรณีบัตรเลือกตั้งนิวซีแลนด์ล่าช้า

เมื่อ 9 ก.พ. นายแสวง บุญมี เลขาธิการ กกต. ได้เข้าพบปะกับ นายรุจ ธรรมมงคล อธิบดีกรมการกงสุล และคณะผู้แทนจากกระทรวงการต่างประเทศ กรมการกงสุล เพื่อเตรียมการจัดการเลือกตั้งนอกราชอาณาจักร และหารือเกี่ยวกับการประชาสัมพันธ์การเลือกตั้งนอกราชอาณาจักร และการรณรงค์ให้ผู้มีสิทธิเลือกตั้งชาวไทยที่พำนักอยู่นอกราชอาณาจักรออกมาใช้สิทธิเลือกตั้งให้มากขึ้น และหาแนวทางในการป้องกันและแก้ไขปัญหาที่อาจจะเกิดขึ้นในการจัดการเลือกตั้งนอกราชอาณาจักร

นายแสวงยืนยันกับสื่อมวลชนว่า ในการเลือกตั้งครั้งนี้จะไม่มีปัญหาเรื่องการนับคะแนนนอกราชอาณาจักรอย่างที่เคยเกิดมาก่อน โดย กกต. ได้เตรียมแผนบริหารความเสี่ยงถุงเมล์การทูตไว้แล้ว

"เรียกได้ว่าไม่ให้คลาดสายตา เราจะตามตลอดว่าทำอย่างไรถุงเมล์จึงจะมาถึงก่อนวันเลือกตั้ง และเมื่อมาถึงประเทศไทยแล้วจะมีการคัดแยกลงคะแนนส่งไปนับคะแนนยังสถานที่นับคะแนนของผู้ใช้สิทธิที่มีภูมิลำเนาอยู่ในประเทศไทย ยืนยันว่าจะไม่ให้เกิดปัญหาเรื่องความสูญเปล่าอีก"