โควิด-19 : ภัยโรคระบาดช่วยต่อลมหายใจชาวเลราไวย์จากการถูกนายทุนขับไล่ออกจากผืนดินบรรพบุรุษ

การแพร่ระบาดของโรคโควิด-19 ไม่เพียงทำให้มีผู้เสียชีวิตจำนวนมากทั่วโลก แต่ยังส่งผลให้อุตสาหกรรมท่องเที่ยวทรุดตัวอย่างหนัก จากมาตรการปิดประเทศและการเดินทางระหว่างประเทศที่ลดน้อยลง แต่สำหรับชาว 'เลราไวย์' วิกฤตโรคร้ายกลับช่วยบรรเทาความทุกข์ทรมาน จากการต่อสู้กับนายทุนที่อ้างสิทธิ์ถือครอง และพยายามขับไล่พวกเขาออกจากผืนดินบรรพบุรุษ

วันนี้ ท้องฟ้าปลอดโปร่ง ท้องทะเลเงียบสงบ ปราศจากเรือนำเที่ยว สนั่น ช้างนาม วัย 42 ปี ชาวประมง 'เลราไวย์' ออกเรือไม้สีสันสดใส ไปในผืนน้ำที่โดยปกติแล้วจะถูกตำรวจน้ำสั่งห้ามไม่ให้เหยียบย่างเข้าไปใกล้ เพราะเป็นผืนน้ำที่สงวนไว้สำหรับนักท่องเที่ยว

เมื่อถึงจุดที่สนั่นเชื่อว่ามีปลาชุกชุม เขาสวมหน้ากากดำน้ำ สอดสายอากาศยาวเข้าไปในปาก ก่อนจะกระโจนลงไปในทะเลอย่างมั่นใจ มือข้างหนึ่งจับฉมวกแทงปลา อีกข้างถือถุงตาข่ายกำไว้แน่น

นี่เป็นวิถีจับปลาแบบดั้งเดิมแบบฉบับชาวเล คือดำลงไปน้ำแล้วใช้ฉมวกแทงใส่ตัวปลาใต้ทะเลโดยตรง เขาเล่าว่า นักท่องเที่ยวที่หายไปจากท้องทะเลภูเก็ต ทำให้ประชากรปลาเพิ่มขึ้น ตำรวจน้ำและเจ้าหน้าที่อุทยานอะลุ้มอล่วยมากขึ้น

"เราไม่ต้องดำน้ำลึกมากเหมือนแต่ก่อน จึงไม่ค่อยอันตรายแล้ว" สนั่น ให้สัมภาษณ์กับสำนักข่าวเอเอฟพี หลังนำเรือเข้าฝั่ง พร้อมปลาตัวใหญ่และหอยอีกจำนวนมาก

ชาวอูรักลาโว้ย เป็นชาวทะเลพื้นเมืองดั้งเดิมเผ่าหนึ่ง และบรรพบุรุษของสนั่น รวมถึงผู้คนอีกกว่า 1,200 ชีวิต เรียกหาดราไวย์ว่า "บ้าน" บรรพบุรุษของพวกเขาอพยพมาจากอินโดนีเซีย เมื่อเกือบ 300 ปีก่อน

คนไทยจะเรียกพวกเขาแบบติดปากว่า 'ชาวเลราไวย์' มาจากชาวเลที่อาศัยบนหาดราไวย์นั่นเอง

ในวันที่ภูเก็ตไร้นักท่องเที่ยว

แต่เมื่อภูเก็ตกลายเป็นสถานที่ท่องเที่ยวยอดนิยมได้เกิดโครงการพัฒนา โรงแรมหรู และรีสอร์ท ผุดขึ้นมากมาย รวมทั้งธุรกิจเกี่ยวเนื่องอื่น ๆ เพื่อรองรับนักท่องเที่ยวจากทั่วโลกไม่ต่ำกว่า 9 ล้านคนต่อปี ที่มาเยือน ส่งผลให้ประชากรปลาลดลง พื้นที่ประมงหดแคบ เพราะมีการก่อสร้างเกิดขึ้นทั่วทั้งเกาะ

ดังนั้นเมื่อนักท่องเที่ยวลดจำนวนลง จึงเป็นข่าวดีสำหรับชาวเลราไวย์

"พวกเราหายใจหายคอคล่องขึ้น" อาลิม ลุงของสนั่นพูด

ช่วงหลายเดือนมานี้ นับแต่ไทยปิดประเทศไม่ให้ชาวต่างชาติส่วนใหญ่เดินทางเข้ามา ชาวเลราไวย์บอกกับ AFP ว่า ภาครัฐเข้มงวดกับพวกเขาน้อยลง โดยเฉพาะการเข้าไปจับปลาในเขตอนุรักษ์ หรือใกล้กับสถานที่ท่องเที่ยว ที่สงวนไว้ให้นักท่องเที่ยว

อาลิมเล่าว่า "แต่ก่อนพวกเราเสี่ยงถูกเรือลาดตระเวนจับ หรือยึดเรือหาปลาของเรา"

"บางครั้ง เราต้องรีบพุ่งขึ้นผิวน้ำโดยไม่ได้ทำตามขั้นตอนการลดความดันอากาศอย่างถูกต้อง ซึ่งอันตรายมาก มีคนเจ็บและตายแล้วหลายคน"

แต่ความเปลี่ยนแปลงใหญ่ที่สุดจากอิทธิพลของโรคโควิด-19 คือโครงการก่อสร้างต่าง ๆ ที่หยุดชะงัก เช่นเดียวกับความพยายามของนายทุน เพื่อครอบครองผืนดินที่ชาวเลราไวย์อาศัยอยู่

การต่อสู้ที่เสียเปรียบ

หงิม ดำรงเกษตร หัวหน้าชุมชนวัย 75 ปี อยากให้ความเปลี่ยนแปลงนี้ เป็นไปอย่าง "ถาวร"

"ผมหวังว่าโครงการพวกนี้จะล้มพับไป…พวกเขาต้องการขับไล่พวกเราออกจากบ้านเกิด แล้วยังห้ามไม่ให้เราออกหาปลาในทะเลด้วย"

ชาวเลราไวย์พยายามต่อสู้กับการอ้างกรรมสิทธิ์ของนายทุนมาโดยตลอด แต่มันเป็นการต่อสู้ที่ "เสียเปรียบ" เพราะบรรพบุรุษของพวกเขาอ่านไม่ออก เขียนไม่ได้ และไม่รู้ขั้นตอนการจดทะเบียนที่ดิน ดังนั้นหลายครอบครัวจึงไม่ได้ถือครองโฉนดที่ดินเป็นของตนเอง

ปัจจุบันภาครัฐพยายามแก้ปัญหาข้อพิพาทนี้ โดยใช้กระบวนการทางวิทยาศาสตร์ เพื่อพิสูจน์ว่าชาวเลราไวย์อาศัยอยู่บนผืนดินนี้มายาวนานแล้ว อาทิ การเปรียบเทียบภาพถ่ายทางอากาศกับภาพถ่ายในอดีต และการตรวจสอบกระดูกของบรรพบุรุษที่ฝังอยู่ตามชายหาดใกล้ถิ่นอาศัยของพวกเขา ตามประเพณีความเชื่อว่า ผู้ล่วงลับจะได้ยินเสียงคลื่นทะเลอยู่ตลอด

รองศาสตราจารย์ ดร.นฤมล อรุโณทัย ผู้อำนวยการสถาบันวิจัยสังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ระบุว่า รัฐบาล "ต้องใช้โอกาสที่เกิดจากวิกฤตโรคระบาด เพื่อปรับวิสัยทัศน์ต่อชาวเลเสียใหม่…เพราะการท่องเที่ยวแบบไม่ควบคุมในภูเก็ตสร้างความเสียหายอย่างมากต่อยิปซีทะเล"

ทางเลือกหนึ่งที่ รศ.ดร.นฤมล เสนอ คือให้ทางการซื้อที่ดินดังกล่าว และมอบให้ชุมชนชาวเลราไวย์เป็นผู้บริหารจัดการ เพราะปัจจุบันภาครัฐได้กำหนดให้พื้นที่ป่าชายเลนส่วนหนึ่งใกล้กับชุมชนชาวเลราไวย์ เป็นพื้นที่ผ่อนปรนให้อาศัยและทำประมงได้ ถือเป็นพัฒนาการที่ดี แต่ยังไม่ใช่แนวทางแก้ปัญหาอย่างถาวร

รศ.ดร.นฤมล สนับสนุนให้จัดทำระบบการศึกษาพิเศษเพื่อส่งเสริมการพิทักษ์ขนบธรรมเนียมของชาวเลราไวย์ที่ถ่ายทอดจากบรรพบุรุษเอาไว้ "และรัฐบาลจำเป็นต้องอนุญาตให้พวกเขาหาปลาได้อย่างเป็นอิสระด้วย"