ยุโรปแข่งขันกันอย่างไร เพื่อลดการพึ่งพาแร่แรร์เอิร์ธ (rare earth) จากจีน ?

เป็นเวลาเกือบ 80 ปีแล้วที่แร่หายากหรือแรร์เอิร์ธ (Rare earths) ถูกผลิตออกมาจากโรงงานอุตสาหกรรมแห่งนี้ในเมืองลาโรแชล บนชายฝั่งตะวันตกของฝรั่งเศส

แต่เนื่องจากวัสดุเหล่านี้มีความสำคัญต่อเศรษฐกิจโลกมากขึ้นเรื่อย ๆ บริษัทเคมีภัณฑ์ โซลเวย์ (Solvay) จึงกำลังขยายโรงงานแปรรูป ซึ่งตั้งอยู่ติดกับมหาสมุทรแอตแลนติก เพื่อตอบสนองความต้องการที่เพิ่มสูงขึ้นทั่วยุโรป

กลุ่มแร่โลหะ 17 ชนิดเหล่านี้มีความสำคัญต่อเทคโนโลยีสมัยใหม่จำนวนมหาศาล เช่น มือถือสมาร์ทโฟน รถยนต์ไฟฟ้า กังหันลม และเครื่องสแกนเอ็มอาร์ไอ (MRI)

อย่างไรก็ตาม การทำเหมืองแร่หายากประมาณ 70% และการกลั่นแร่ 90% เกิดขึ้นในประเทศจีน ซึ่งเป็นผลมาจากการสนับสนุนของรัฐบาลจีนมานานหลายปี

ยุโรปก็เหมือนกับหลายๆ ส่วนของโลกที่กำลังพยายามลดการพึ่งพาการนำเข้าโลหะสำคัญเหล่านี้จากจีน

อนาคตของโรงงานบริษัทโซลเวย์ จะมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อเป้าหมายที่ทะเยอทะยานเหล่านี้

"นี่คือตลาดที่เติบโตอย่างรวดเร็ว และความต้องการให้ห่วงโซ่อุปทานสั้นลงนั้นยังคงมีอยู่" ฟิลิปป์ เคห์เรน ผู้บริหารบริษัทโซลเวย์ กล่าว

การแพร่ระบาดของโรคโควิด-19 และสงครามในยูเครน ทำให้บริษัทและนักการเมืองพยายามกำจัดจุดเปราะบางบางส่วนในห่วงโซ่อุปทานของพวกเขาออกไป

"เมื่อคุณมีวัสดุที่เกือบ 100% มาจากแหล่งเดียว หากคุณต้องพึ่งพาสิ่งนี้ คุณก็ต้องการที่จะกระจายแหล่งที่มาของคุณ ซึ่งนี่คือสิ่งที่เราสามารถนำเสนอได้" ประธานบริษัทเคมีภัณฑ์ยักษ์ใหญ่สัญชาติเบลเยียมอธิบาย

นั่นคือเหตุผลที่กฎหมายว่าด้วยวัตถุดิบที่สำคัญของสหภาพยุโรป (EU's Critical Raw Materials Act) มีผลบังคับใช้เมื่อปีที่แล้ว

กฎหมายดังกล่าวได้กำหนดเป้าหมายลดการพึ่งพาการนำเข้าสำหรับการสกัด การแปรรูป และการรีไซเคิลสารที่สำคัญที่สุดดังกล่าวภายในปี 2030

ยุโรปมีโรงงานแปรรูปแร่หายากเพียง 2 แห่งเท่านั้น ได้แก่ ที่ประเทศเอสโตเนีย และทางตะวันตกของฝรั่งเศสแห่งนี้

นี่เป็นโรงงานแห่งเดียวที่อยู่นอกประเทศจีนที่สามารถแปรรูปแร่หายากทั้ง 17 ชนิดได้

การลงทุนที่เพิ่มขึ้นในโรงงานนี้ เกิดขึ้นในขณะที่โรงงานกำลังเปลี่ยนจากการมุ่งเน้นไปที่การจัดหาแร่หายากสำหรับเครื่องฟอกไอเสียเชิงเร่งปฏิกิริยา ไปเป็นการตอบสนองความต้องการแม่เหล็กที่เพิ่มสูงขึ้น ซึ่งมีความสำคัญต่อแบตเตอรีรถยนต์ไฟฟ้า อุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ขั้นสูง และระบบป้องกันประเทศ

ในตอนนี้ เป้าหมายหลักของโรงงาน คือ การรีไซเคิลแร่หายากที่มีอยู่แล้วในยุโรป

"เราคิดว่าเราอาจจะสามารถผลิตแร่หายากได้ 30% ขอความต้องการในยุโรป เพียงแค่รีไซเคิลมอเตอร์ที่หมดอายุและอุปกรณ์อื่น ๆ" เคห์เรน กล่าว

ทว่า เมื่อความต้องการยังคงเพิ่มขึ้น สิ่งนี้จะเปลี่ยนไป และจำเป็นต้องใช้วัสดุบริสุทธิ์จากประเทศต่าง ๆ เช่น บราซิล แคนาดา และออสเตรเลียมากขึ้น

อย่างไรก็ตาม ยังไม่มีเหมืองแร่หายากที่เปิดดำเนินการในยุโรปในขณะนี้

โครงการในนอร์เวย์และสวีเดนเป็นหนึ่งในโครงการที่ก้าวหน้าที่สุด แต่ก็มีแนวโน้มว่าจะต้องใช้เวลาอีกประมาณสิบปี กว่าจะพร้อมใช้งาน

"ผมคิดว่ามันจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องมีเหมืองของเราเอง ไม่จำเป็นต้องมีจำนวนมากนัก เพราะเราสามารถใช้หลายแหล่งผสมกันได้ แต่สิ่งสำคัญคือการมีแหล่งที่มาของเราเอง" เคห์เรน กล่าว

การเปลี่ยนวัสดุเหล่านั้นให้เป็นผงซึ่งเป็นผลิตภัณฑ์สุดท้ายของโรงงานนี้ เป็นกระบวนการที่ซับซ้อน

กระบวนการนี้ต้องใช้ขั้นตอนประมาณ 1,500 ขั้นตอน และด้วยความสามารถเฉพาะตัวของโรงงานนี้ คนนอกจึงไม่ค่อยได้รับอนุญาตให้เข้าไปข้างใน เนื่องจากความกังวลว่า คู่แข่งอาจได้รับความรู้บางส่วนที่ปัจจุบันกระจุกตัวอยู่ในประเทศจีน

อย่างไรก็ตาม เราได้รับอนุญาตเป็นพิเศษให้เข้าไปในห้องแยกส่วน ซึ่งเป็นส่วนสำคัญของความรู้ความชำนาญที่ได้รับการปกป้องอย่างเข้มงวด และพัฒนาขึ้นตั้งแต่โรงงานเริ่มดำเนินการในปี 1948

"วัตถุประสงค์ของหน่วยแยกของเหลวคือการทำให้ซีเรียมบริสุทธิ์ด้านหนึ่ง และแลนทานัมบริสุทธิ์อีกด้านหนึ่ง" ฟลอเรียน กูโน ผู้จัดการฝ่ายการผลิตอธิบาย ขณะที่เราเดินขึ้นบันไดโลหะ

"มันก็เหมือนกับว่าคุณมีน้ำผลไม้รวมที่มีน้ำส้ม น้ำแอปเปิล น้ำสับปะรด วัตถุประสงค์ของหน่วยแยกของเหลว คือ การแยกน้ำแอปเปิลออกไปด้านหนึ่ง และคั้นน้ำส้มออกไปอีกด้านหนึ่ง เป็นต้น"

ตัวห้องมีขนาดประมาณสนามฟุตบอล และเป็นที่ตั้งของถังโลหะขนาดใหญ่หลายแถว ซึ่งมีการทำปฏิกิริยาทางเคมีเพื่อแยกแร่หายากแต่ละชนิดออกจากกัน

สถานที่ขนาด 40 เฮกตาร์ (ราว 400,000 ตร.ม.) แห่งนี้ มีพนักงานมากกว่า 300 คน

กลุ่มอาคารอุตสาหกรรมขนาดใหญ่เชื่อมต่อกันด้วยท่อโลหะจำนวนมาก ซึ่งใช้ลำเลียงสารต่าง ๆ ไปตามกระบวนการต่าง ๆ

สารเคมีจำนวนมากถูกเก็บไว้ในถังทรงกระบอก และทำให้สถานที่นั้นมีกลิ่นเฉพาะคล้ายกับห้องผู้ป่วยที่เพิ่งทำความสะอาดใหม่

ฉันถามกูโนว่าเขาชินกับกลิ่นนี้หรือยัง หลังจากทำงานที่นี่มาสามปี

"กลิ่นอะไรเหรอ" เขาตอบกลับมาแบบขำ ๆ

สถานที่แห่งนี้ยังมีเสียงดังและมีความร้อนอย่างเห็นได้ชัด ขณะที่ช่องระบายอากาศก็ส่งเสียงหึ่ง ๆ ตลอดเวลา

ท่อเหล่านี้ปล่อยลมร้อนออกสู่ชั้นบรรยากาศ ซึ่งเต็มไปด้วยเสียงนกนางนวลที่ไม่รู้ตัวเลยว่าพวกมันกำลังมองดูแนวหน้าที่สำคัญที่สุดแห่งหนึ่งของเศรษฐกิจโลก

รัฐบาลฝรั่งเศสกำลังสนับสนุนโรงงานแห่งนี้ด้วยเครดิตภาษีประมาณ 20 ล้านยูโร (ราว 759 ล้านบาท)

"การพึ่งพาแหล่งเดียวเป็นเรื่องอันตราย เพราะคุณไม่สามารถรู้ได้ว่าจะเกิดอะไรขึ้นกับแหล่งที่มานี้ด้วยเหตุผลต่างๆ" เบนจามิน กัลเลซอต ที่ปรึกษาด้านแร่ธาตุและโลหะเชิงยุทธศาสตร์ของประธานาธิบดีเอ็มมานูเอล มาครง ของฝรั่งเศส กล่าว

"มันอาจเป็นเหตุผลทางภูมิรัฐศาสตร์ แต่ก็อาจเป็นภัยธรรมชาติหรืออะไรก็ตาม"

ภายใต้แสงแดดแผดเผา เขาไม่ยอมเปิดเผยความคิดเห็นเกี่ยวกับผลกระทบจากการที่จีนพยายามจำกัดการส่งออกแร่หายาก ซึ่งเป็นประเด็นสำคัญในวงเจรจาการค้าระหว่างสหรัฐฯ กับจีนที่ยังคงดำเนินอยู่

แต่กัลเลซอตกล่าวว่า "ผมคิดว่าความร่วมมือทางเศรษฐกิจ มีพลังมากกว่าการแข่งขันเพียงอย่างเดียวอย่างชัดเจน"

รัฐสภายุโรปต้องการให้คณะกรรมาธิการยุโรปดำเนินการเพิ่มเติมเพื่อลดการพึ่งพาแร่หายากของจีน

ขณะเดียวกัน รัฐสภากล่าวว่าการควบคุมของปักกิ่งนั้น "ไม่สมเหตุสมผล" และ "มีเจตนาเพื่อจะบีบบังคับ"

ในการเยือนเยอรมนีเมื่อเร็ว ๆ นี้ หวัง อี้ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงต่างประเทศของจีนกล่าวว่า การควบคุมการส่งออกสินค้าที่มีการใช้งานทั้งในเชิงพาณิชย์และทางทหารนั้นเป็น "สิทธิอธิปไตย" ของประเทศ เช่นเดียวกันกับ "แนวปฏิบัติทั่วไป"

ท่าทีดังกล่าวอธิบายได้ว่าเหตุใดการรักษาความมั่นคงในการเข้าถึงวัตถุดิบจึงเป็นหัวใจสำคัญของข้อตกลงทางการค้าของสหภาพยุโรปเมื่อเร็ว ๆ นี้ เช่น ข้อตกลงที่ลงนามกับอาร์เจนตินา บราซิล ปารากวัย และอุรุกวัย เมื่อปีที่แล้ว

บริษัทในภาคอุตสาหกรรมแร่หายากของตะวันตก กล่าวว่าพวกเขาต้องการการสนับสนุนจากรัฐบาลมากขึ้น หากต้องการไล่ตามคู่แข่งชาวจีนให้ทัน

ราฟาเอล โมเรโน ผู้บริหารบริษัท เวอริดิส ไมนิง (Viridis Mining) จากออสเตรเลีย กล่าวว่าการสนับสนุนนี้ต้องเกิดขึ้นทั้งในด้านกฎระเบียบและการเงิน อัน "เป็นกุญแจสำคัญในขณะนี้"

ธุรกิจของเขาคือการพัฒนาเหมืองแร่หายากขนาดใหญ่ในบราซิล ซึ่งหวังว่าจะจัดหาแร่ธาตุหายากได้มากถึง 5% ของโลก

หนึ่งในเหตุผลที่จีนสามารถก้าวนำหน้าประเทศอื่น ๆ ในเรื่องแร่หายากได้ คือ จีนมีความเต็มใจมากกว่าในการจัดการกับมลพิษกัมมันตรังสีที่อาจเกิดขึ้นจากการทำเหมืองและการแปรรูปแร่เหล่านี้

บริษัทโซลเวย์เองก็มีการดำเนินการในประเทศจีน โดยเคห์เรนกล่าวว่า "มีวิธีการที่สามารถทำได้อย่างมีความรับผิดชอบ โดยไม่ก่อให้เกิดมลพิษ"

เขาเสริมว่า "มันมีค่าใช้จ่ายเล็กน้อย ดังนั้นคุณต้องพร้อมที่จะจ่ายเพิ่มอีกเล็กน้อย"

เขากล่าวว่าการกำหนดราคาเป็นกุญแจสำคัญสำหรับอนาคตของโรงงานที่ขยายใหญ่ขึ้นในเมืองลาโรแชล

เขาต้องการให้ลูกค้าของเขาซึ่งเป็นผู้จัดหารถยนต์และบริษัทเทคโนโลยีขนาดใหญ่ ตกลงที่จะซื้อแร่หายากในปริมาณที่แน่นอนและในราคาที่แน่นอน

สหภาพยุโรปได้กำหนดเป้าหมายสำหรับการลดการนำเข้าลงในกฎหมายแล้ว แต่เขาต้องการดูว่าพวกเขาจะทำให้มันเกิดขึ้นได้อย่างไร

"จะมีการสร้างแรงจูงใจ [ทางการเงิน] หรือไม่ ยกตัวอย่างสำหรับผู้เล่นต่าง ๆ ในห่วงโซ่คุณค่า หรือกิจกรรมต่าง ๆ ที่รวมตั้งแต่การจัดหาวัตถุดิบไปจนถึงมือของลูกค้า นี้เพื่อให้หันมาใช้แร่หายากจากยุโรป"

เขากล่าวว่าการทำเช่นนั้น จะเป็นประโยชน์ต่อเศรษฐกิจของทวีปนี้