เหมืองทองอัครา : เปิดเหมืองทองคำชาตรี หลังปิดนานกว่า 6 ปี กับคำสัญญา "อยู่ร่วมกับชุมชน"

เหมืองทองคำชาตรีที่ดำเนินกิจการโดยบริษัท อัครา รีซอร์สเซส จำกัด (มหาชน) กลับมาเปิดดำเนินการเหมืองทองอีกครั้ง เมื่อวันที่ 23 มี.ค. ที่ผ่านมา หลังรัฐบาลไทยปิดเหมืองไปนานกว่า 6 ปี จากข้อกังวลผลกระทบต่อสุขภาพประชาชนและสิ่งแวดล้อม

เหมืองแร่ทองคำชาตรี ตั้งอยู่ในเขตพื้นที่คาบเกี่ยว 3 จังหวัด ได้แก่ พิจิตร เพชรบูรณ์ และพิษณุโลก ตกเป็นคดีความที่รู้จักในชื่อ "เหมืองทองอัครา" เป็นคดีที่บริษัท คิงส์เกต คอนโซลิเดทเต็ด ลิมิเต็ด ของออสเตรเลีย ซึ่งเป็นบริษัทแม่ของ บ.อัครา รีซอร์สเซส จำกัด (มหาชน) ผู้ดำเนินการเหมืองทองอัครา ฟ้องร้องต่ออนุญาโตตุลาการระหว่างประเทศเรียกร้องให้รัฐบาลไทยชดเชยค่าเสียหายกว่า 750 ล้านดอลลาร์สหรัฐ หรือประมาณ 30,000 ล้านบาท

ข้อพิพาทนี้เกิดจากกรณีที่ พล.อ. ประยุทธ์ จันทร์โอชา ลงนามในคำสั่งหัวหน้าคณะรักษาความสงบแห่งชาติที่ 72/2559 สั่งปิดเหมืองทองอัครา เมื่อเดือน พ.ค. 2559 ซึ่งบริษัทมองว่าเป็น "คำสั่งปิดเหมืองโดยมิชอบด้วยกฎหมายของรัฐบาลไทย" และเป็นคำสั่งที่ละเมิดข้อตกลงการค้าเสรีไทย-ออสเตรเลีย

คำสั่งหัวหน้า คสช. ดังกล่าวมีขึ้น หลังเครือข่ายประชาชนและชาวบ้าน ร้องเรียนว่าเหมืองทองก่อมลพิษต่อพื้นที่ทำการเกษตรและปศุสัตว์

หลังบริษัท คิงส์เกตฯ ฟ้องร้องรัฐบาลไทยต่ออนุญาโตตุลาการ ได้มีกระบวนการไกล่เกลี่ยหลายครั้ง จนในที่สุด รัฐบาลไทยยินยอมให้มีการเปิดเหมืองขึ้นใหม่อีกครั้งเมื่อปีที่แล้ว โดยอนุมัติประทานบัตรเหมืองแร่ 4 แปลง

และเมื่อวันที่ 23 มี.ค. ที่ผ่านมา เหมืองทองชาตรี ได้เริ่มหลอมแท่งอัลลอยทองคำ-เงิน รุ่นแรก จากก้อนแร่ที่ขุดมาตั้งแต่ปี 2559

ร็อบ คินแนร์ด ผู้จัดการบริษัท อัครา รีซอร์สเซส ระบุว่า การกลับมาเปิดดำเนินการเหมืองทองจะช่วยกระตุ้นเศรษฐกิจให้กับชุมชน

"มันทำให้เราขยายการจ้างงานให้กับผู้คนได้มากขึ้น ทำให้เกิดโอกาสใหม่ ๆ ที่จะช่วยชุมชนท้องถิ่นด้วยการลงทุนเพื่อการดำรงชีวิตของพวกเขา" ร็อบ ระบุกับเอเอฟพี

ผู้จัดการ บ. อัคราฯ กล่าวด้วยว่า สิ่งที่บริษัทกำลังทำในปัจจุบัน ซึ่งเป็นการเรียนรู้จากบทเรียนในอดีต คือการให้ความรู้แก่ชุมชน ขณะเดียวกัน บริษัทฯ ก็จะรับฟังเสียงจากคนในชุมชนด้วย

“เราจะทำงานร่วมกับชุมชนเพื่อให้แน่ใจว่า หากพวกเขามีข้อร้องเรียนเกี่ยวกับบริษัท เราจะดำเนินการแก้ไข”

ตัวเลขของพนักงานเหมืองทองคำที่เปิดทำการใหม่ มีจำนวนพนักงานอยู่ 280 คน และคาดว่าจะเพิ่มขึ้นเป็นสองเท่าในปีถัด ๆ ไป

การเปิดเหมืองทองคำชาตรีอีกครั้งยังเป็นช่วงที่ราคาทองคำในตลาดโลกพุ่งไปถึง 2,000 ดอลลาร์สหรัฐ ต่อ 1 ออนซ์ ซึ่งเป็นการแตะระดับนี้เป็นครั้งแรกของปี

ไซยาไนด์และสารหนู

เมื่อราว 10 ปีที่แล้ว ชุมชนโดยรอบเหมืองทองต้องเผชิญกับความตื่นกลัว เมื่อชาวบ้านในพื้นที่จำนวนมากมีผลตรวจเลือดที่พบสารโลหะหนักในระดับสูง ไม่ว่าจะเป็นสารหนู แมงกานีส และไซยาไนด์

เหมืองทองคำอัครา ปฏิเสธความรับผิดชอบต่อสิ่งที่เกิดขึ้น พร้อมระบุว่าสารหนูและแมงกานีส เป็นสารที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติ

รัฐมนตรีว่าการกระทรวงอุตสาหกรรมในขณะนั้น ระบุว่า จากการตรวจสอบไม่อาจสรุปได้ว่า ข้อร้องเรียนเรื่องสุขภาพของชาวบ้านมีต้นเหตุมาจากเหมืองทองคำ แต่แนะว่าควรต้องปิดเพื่อ "ผลประโยชน์ของสังคม"

เหมืองทองคำชาตรี ซึ่งอยู่ทางห่างจากกรุงเทพมหานครไปทางตอนเหนือ 280 กิโลเมตร เป็น "ผู้เล่นทางเศรษฐกิจรายใหญ่" ในเขตพื้นที่ชนบทที่ยากจน และมีการจ้างงานคนราว 1,000 คน

อีกด้านหนึ่ง เสียงจากพนักงานที่ได้กลับมาทำงานที่เหมืองอีกครั้ง ระบุว่า พวกเขาต้องจ่ายราคาแพงมากจากการตกงานเพราะเหมืองถูกปิด หลายคนต้องทิ้งลูกไว้กับปู่ย่าตายาย เพื่อไปหางานทำนอกพื้นที่ ในขณะที่ธุรกิจขนาดเล็กหลายแห่งปิดทำการ ผู้จัดการอาวุโสฝ่ายบุคคล ซึ่งตั้งครรภ์ขณะที่เหมืองถูกปิดและต้องออกจากงาน หันไปประกอบอาชีพขายปลาและก๋วยเตี๋ยว

"มันก็แทบจะไม่ได้ช่วยให้เรารอด บางวัน ฉันขายก๋วยเตี๋ยวได้แค่ชามเดียว" เธอกล่าวพร้อมร่ำไห้

กองทุนชุมชน

แม้ว่าหลายคนจะยินดีที่เหมืองทองกลับมาเปิดใหม่อีกครั้ง แต่ก็มีส่วนหนึ่งที่ไม่ขอเปิดเผยชื่อ ระบุว่า พวกเขายังมีความกังวลเกี่ยวกับสารเคมีและโลหะหนัก บางส่วนมีความกังวลเรื่องเสียงดังจากการระเบิดเหมืองและฝุ่นที่ทำให้เกิดโรคเกี่ยวกับทางเดินหายใจ

"สำหรับคนที่อาศัยอยู่ติดกับเหมืองอย่างฉัน ฉันอยากจะย้ายออกไปจากที่นี่ก่อนเป็นอันดับแรก" ดาว สีหวัตร ชาวบ้านวัย 59 ปี ระบุ

รองศาสตราจารย์ ดร. ณัฐวุฒิ พิมพา ผู้ช่วยคณบดีฝ่ายการพัฒนาเพื่อความยั่งยืน (Sustainability) วิทยาลัยการจัดการ มหาวิทยาลัยมหิดล อธิบายสิ่งที่เกิดขึ้นกับกรณีเหมืองทองเมื่อปี 2558 ว่า เป็น "บทเรียนความล้มเหลวของการจัดการชุมชน" แต่สัปดาห์ที่เหมืองทองเปิดทำการอีกครั้ง มีสัญญาณที่ชี้ว่า บริษัทได้เรียนรู้ที่จะมีส่วนร่วมกับชุมชน

นายเชิดศักดิ์ อรรถอารุณ ผู้จัดการทั่วไป ฝ่ายความยั่งยืนขององค์กร บริษัท อัครา รีซอร์สเซส จำกัด (มหาชน) ระบุว่า ค่าภาคหลวงแร่บางส่วน จะถูกสมทบเข้ากองทุนของชุมชน และกองทุนเฝ้าระวังสุขภาพ

เมื่อเดือน ม.ค. ที่ผ่านมา ประชาชาติธุรกิจ รายงานเช่นกันว่า บ. อัคราฯ สมทบทุนเข้ากองทุนต่าง ๆ ไปแล้วกว่า 243 ล้านบาท

บ. อัคราฯ ยังดึงผู้นำ ผู้แทนชุมชนรอบเหมือง 3 จังหวัด เข้ามาร่วมนั่งในคณะกรรมการบริหารจัดการกองทุนพัฒนาหมู่บ้านรอบพื้นที่เหมืองแร่ และคณะกรรมการบริหารจัดการกองทุนเฝ้าระวังสุขภาพของประชาชน

สำหรับกองทุนพัฒนาหมู่บ้านรอบพื้นที่เหมืองแร่ บริษัทต้องจ่ายเงินสมทบในอัตรา 5% ของค่าภาคหลวงแร่ที่ชำระในแต่ละปี แต่ต้องไม่น้อยกว่า 15 ล้านบาทต่อปี ตลอดระยะเวลาที่มีการประกอบการ

ระหว่างปี 2001-2017 เหมืองแร่ทองคำชาตรี ผลิตทองคำได้มากกว่า 1.8 ล้านออนซ์ และผลิตเงินได้ราว 9 ล้านออนซ์