อิหร่านกำลังจะจม เมืองโบราณมรดกโลกกำลังถูกทำลาย มีสาเหตุมาจากอะไร ?
ที่มาของภาพ, Getty Images
- Author, อาร์เมน เนอร์เซสเซียน
- Role, บีบีซี เวิลด์ เซอร์วิส
บันไดหินแกะสลักและเสาของระเบียงที่เปอร์เซโปลิส เมืองหลวงของอาณาจักรเปอร์เซียโบราณ ตั้งตระหง่านมาเป็นเวลา 2,500 ปีแล้ว แต่ปัจจุบันพื้นดินรอบ ๆ แหล่งมรดกโลกแห่งนี้กำลังจะทรุดตัวลง
ระเบียงของเปอร์เซโปลิสสร้างขึ้นบนพื้นหินแข็ง บางส่วนอาจมีการยกตัวแต่ก็ไม่มากนักเพียงไม่กี่มิลลิเมตร แต่ที่ราบลาดเอียงโดยรอบของโครงสร้างหินโบราณก่อตัวจากตะกอนที่ทับถมจากการไหลของน้ำ ซึ่งตอนนี้มันทรุดตัวลงปีละหลายร้อยมิลลิเมตร
บริเวณที่ราบมาร์ฟดาชต์ (Marvdasht plain) ซึ่งอยู่ห่างออกไปไม่ถึงครึ่งกิโลเมตรจากระเบียงของสถาปัตยกรรมเปอร์เซโปลิส และใกล้กับพื้นที่ทางประวัติศาสตร์อีกแห่งที่ชื่อว่า นัคช์-เอ รอสตัม (Naqsh-e Rostam) เพียง 10 เมตร กำลังเริ่มแตกระแหง และรอยแยกนั้นก็ขยายใหญ่ขึ้น
"มีรอยแยกบนพื้นดินหลายจุดบริเวณใกล้เคียงกับเปอร์เซโปลิสและนัคช์-เอ รอสตัม ซึ่งสามารถเชื่อมโยงกับระดับที่แตกต่างของการทรุดตัวของแผ่นดิน [อัตราที่แตกต่างที่แผ่นดินทรุดตัว]" ดร.มาห์มูด ฮักเชนาส ฮักไฮกี ผู้เชี่ยวชาญจากสถาบันภาพถ่ายทางอากาศและภูมิสารสนเทศ แห่งมหาวิทยาลัยไลบ์นิซ ในเยอรมนี กล่าว
"สำหรับเปอร์เซโปลิส ผมเห็นรายงานจากสื่อหลายแห่งว่าพบรอยแตกและสัญญาณความเสียหายบางอย่าง แต่หากยังไม่มีการศึกษาอย่างครบถ้วนรอบด้าน เราก็ยังไม่สามารถสรุปได้อย่างโดยตรงว่าเกิดจากความต่างระดับของการทรุดตัวของแผ่นดิน ตัวระเบียงตั้งอยู่ในจุดที่การก่อตัวทางธรณีวิทยาค่อนข้างมั่นคงบริเวณพื้นที่เชิงเขา"
ที่มาของภาพ, Getty Images
ซากปรักหักพังอันงดงาม
องค์การเพื่อการศึกษา วิทยาศาสตร์ และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ หรือ ยูเนสโก ได้ขึ้นทะเบียนเมืองโบราณเปอร์เซโปลิสเป็นพื้นที่มรดกโลกเมื่อปี 1979
"ซากปรักหักพังอันงดงาม" ของเมืองโบราณแห่งนี้ "เป็นหนึ่งในพื้นที่ทางโบราณคดีที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของโลก" ยูเนสโกระบุ
"มันมีชื่อเสียงในฐานะอัญมณีแห่งกลุ่มสถาปัตยกรรมของราชวงศ์อาคีเมเนียน (เปอร์เซีย) ในด้านสถาปัตยกรรม การวางผังเมือง และเทคโนโลยีการก่อสร้าง และศิลปะ เมืองหลวงเปอร์เซโปลิสถือเป็นแหล่งโบราณคดีที่ไม่มีที่ไหนเทียบได้และเป็นพยานหลักฐานอันชัดเจนถึงอารยธรรมโบราณที่เก่าแก่ที่สุด"
อารยธรรมโบราณดังกล่าวได้วิวัฒนาการกลายเป็นอาณาจักรเปอร์เซีย ซึ่งมักจะถูกเรียกว่าเป็นมหาอำนาจแรกของโลก สืบเนื่องมาจากการแผ่อำนาจที่กว้างขวางกินอาณาเขตตั้งแต่ลิเบียไปถึงอินเดียทางทิศตะวันออก
ที่มาของภาพ, Ullstein Bild via Getty Images
แหล่งมรดกโลกอีก 28 แห่งของอิหร่านต่างก็อยู่ใกล้กับผืนแผ่นดินที่กำลังทรุดตัวลง ซึ่งรวมทั้งเมืองปาซาร์กาดี (Pasargadae) เมืองหลวงเก่าของอาณาจักรเปอร์เซีย และเมืองเก่ายาซด์ (Yazd)
ทางการยังเน้นย้ำถึงความเสี่ยงจากการทรุดตัวทั่วทั้งเมืองอิสฟาฮาน ซึ่งสะพานและมัสยิดที่เป็นมรดกโลกตั้งอยู่บริเวณชายขอบของพื้นที่ที่กำลังทรุดตัวลง
นอกจากนี้เส้นทางรถไฟสายทรานส์อิหร่าน (Trans Iranian Railway) ความยาว 1,394 กิโลเมตร ซึ่งถูกก่อสร้างมาเพื่อการสัญจรในพื้นที่แหล่งมรดกโลกในปี 2021 ก็มีเส้นทางทอดผ่านลุ่มน้ำที่กำลังทรุดตัวหลายแห่ง ซึ่งนั่นอาจส่งผลกระทบต่อทางรถไฟที่อาจเกิดการบิดตัวผิดรูปได้
ที่มาของภาพ, Getty Images
แข่งกับเวลา
การทรุดตัวของแผ่นดินเกิดขึ้นอย่างช้า ๆ และสังเกตได้ยาก จนกระทั่งรอยแยกทำให้ผนังและฐานรากหัก ขณะที่นักวิจัยใช้เรดาร์และเปรียบเทียบภาพต่าง ๆ เมื่อเวลาผ่านไป
"เทคโนโลยีนี้วัดการเปลี่ยนแปลงบนพื้นผิวโลกได้อย่างละเอียดมาก ละเอียดถึงเพียงไม่กี่มิลลิเมตร" ศาสตราจารย์มาห์ดี โมทากห์ จากศูนย์ธรณีวิทยาเฮล์มโฮลทซ์ จีเอฟซี (GFZ Helmholtz) มหาวิทยาลัยไลบ์นิซ กล่าว
ทีมวิจัยของเขากำลังพบความแตกต่างที่น่ากังวลในระดับความลึกของการทรุดตัวที่และรอบๆ เมืองเปอร์เซโปลิสและเมืองนัคช์-เอ รอสตัม
ลักษณะภูมิประเทศที่สลักลงบนหินปูนโดยตรง เช่นที่นัคช์-เอ รอสตัม ยังคงมีเสถียรภาพในขณะนี้ แต่ที่ราบใกล้เคียงกำลังทรุดตัวลงอย่างรวดเร็ว
"พื้นที่รอยต่อระหว่างแหล่งมรดกหินและที่ราบ เราเห็นความลาดชันขนาดใหญ่ในสนามการเคลื่อนตัว ทำให้เกิดรอยแตกขนาดใหญ่และรอยแยกของพื้นโลก" ศ.โมทากห์ กล่าว
"ความเสียหายที่ไม่อาจแก้ไขได้เกิดขึ้นแล้วในบางพื้นที่ เราเห็นรอยแตกร้าวที่ทะลุผ่านสถาปัตยกรรมคาบาเย ซาร์โตชต์ [Kaba ye Zartosht] ของแหล่งนัคช์-เอ รอสตัม โดยตรง และทำให้มันเกิดความเสียหาย"
ศ.โมทากห์ กล่าวว่า ต้องมีการประเมินพื้นที่อย่างละเอียดเท่านั้นที่จะสามารถบอกได้ว่าพื้นที่อื่น ๆ จะได้รับผลกระทบเมื่อใด แต่เขาเสริมว่า "สักวันหนึ่งมันจะต้องเกิดขึ้นอย่างแน่นอน"
ที่มาของภาพ, NurPhoto via Getty Images
น้ำบาดาลที่เหือดแห้งลง
"สาเหตุหลักของการทรุดตัวของแผ่นดินในอิหร่าน คือการสูบน้ำบาดาลขึ้นมาใช้มากเกินไปด้วยวิธีที่ไม่ยั่งยืน ทำให้ดินเกิดการทรุดตัวลงและภูมิประเทศใกล้จะกลายเป็นทะลทราย" ศ.โมทากห์ กล่าว
เมื่อมีการสูบน้ำใต้ดินขึ้นมามากเกินไปจากชั้นหินอุ้มน้ำ (aquifer) ดินจะเกิดการอัดตัวแน่นขึ้น และพื้นผิวหน้าดินจะทรุดตัวลงอย่างถาวร ภัยแล้งและอากาศร้อนยิ่งซ้ำเติมให้มันเลวร้ายลงกว่าเดิม เพราะมีน้ำแทรกซึมลงไปที่ชั้นใต้ดินน้อยลง โดยอิหร่านถือเป็นประเทศที่สูญเสียน้ำบาดาลเร็วที่สุดแห่งหนึ่งในโลก
อิหร่านมีอัตราการใช้น้ำมากกว่าที่ธรรมชาติมีมาเป็นเวลาหลายทศวรรษแล้ว ทำให้แม่น้ำและอ่างเก็บน้ำเหือดแห้ง ดังน้ำจึงต้องหันไปใช้น้ำในแหล่งสำรองใต้ดิน
น้ำใต้ดินของอิหร่านถูกสูบเกินปริมาณมากนับตั้งแต่ทศวรรษที่ 1970 จากการประมาณการบางส่วนพบว่า น้ำสำรองมากกว่า 70% หมดลง
"งานวิจัยที่มีการตรวจสอบโดยผู้ทรงคุณวุฒิ (peer review) หลายฉบับ ชี้ให้เห็นว่าอิหร่านเป็นหนึ่งในประเทศที่ใช้น้ำใต้ดินหมดไปเร็วที่สุดในโลก" แอนดรูว์ เพียร์สัน จากศูนย์การประเมินแหล่งน้ำใต้ดินนานาชาติ (International Groundwater Resources Assessment Centre-IGRAC) กล่าว
"ปริมาณการใช้น้ำ 90% ของอิหร่านถูกใช้ไปในภาคการเกษตร และการสูบน้ำมากเกินไปซึ่งหนักขึ้นจากภัยแล้งเป็นปัจจัยหลักที่ทำให้น้ำใต้ดินร่อยหรอลง"
ผลกระทบยังกินพื้นที่ไปมากกว่าแค่แหล่งมรดกโลก การวิเคราะห์ระดับชาติล่าสุดพบว่าพื้นที่ราว 56,000 ตารางกิโลเมตรของอิหร่าน มีการทรุดตัวลงที่สามารถวัดได้
พื้นที่บางส่วนของกรุงเตะหราน เมืองหลวงของประเทศ ทรุดตัวไปแล้ว 25 เซนติเมตรในแต่ละปีในช่วงไม่กี่สิบปีที่ผ่านมา ส่วนที่เมืองราฟซานจาน ซึ่งเป็นแหล่งปลูกต้นพิสตาชิโอ ก็สูญเสียแหล่งกักเก็บน้ำใต้ดินปีละประมาณ 300 ล้านลูกบาศก์เมตร อันเนื่องมาจากการสูบน้ำใต้ดินขึ้นมาใช้มากเกินไป
ในขณะที่พื้นดินทรุดตัวลง ถนน ลำคลอง และท่อประปา ก็เกิดการสภาพเอียงตัวและวิบัติ ส่งผลให้เกิดปัญหาต่อระบบโครงสร้างพื้นฐานที่ต้องมีต้นทุนเพิ่มขึ้นมาก
ที่มาของภาพ, Getty Images
เกิดแค่ในอิหร่านหรือไม่
แม้สถานการณ์ที่อิหร่านจะรุนแรง แต่ก็ไม่ใช่พื้นที่เดียวที่ประสบปัญหานี้ ทั้งเม็กซิโก ซิตี กรุงจาการ์ตา เมืองหลวงของอินโดนีเซีย และเขตเซ็นทรัลวัลเลย์ของรัฐแคลิฟอร์เนีย ต่างก็เจอปัญหาแผ่นดินทรุดตัวในอัตรา 100 มิลลิเมตรต่อปี
แต่ปัจจัยที่ทำให้กรณีของอิหร่านเด่นชัดกว่าที่อื่นคือ ความเร็วและขนาดความรุนแรง ซึ่งตอนนี้พื้นที่แหล่งมรดกโลกที่ประสบปัญหาหนักกำลังตกอยู่ในความเสี่ยง
"ด้วยที่ตั้งทางภูมิศาสตร์ การทรุดตัวของดินในอิหร่านมักจะตามมาด้วยปัญหารอยแตกของดินรวมทั้งรอยแยกบนหน้าดินที่กินพื้นที่กว้างเป็นหลักกิโลเมตรและลึกหลายเมตร ซึ่งมันจะก่อผลกระทบที่ร้ายแรงในเชิงระดับโครงสร้าง รวมไปถึงโครงสร้างพื้นฐานบริเวณนั้นด้วย" ศาสตราจารย์ เปียโตร เตอาตินี จากมหาวิทยาลัยปาโดวา กล่าว
นอกจากนี้ หลายประเทศในภูมิภาคตะวันออกกลางและแอฟริกาเหนือ โดยเฉพาะอย่างยิ่งอียิปต์, ซาอุดีอาระเบีย, อิสราเอล และดินแดนปาเลสไตน์ที่อิสราเอลครอบครอง ต่างก็ประสบปัญหาคล้ายกัน โดยภูมิภาคเหล่านี้เป็นหนึ่งในพื้นที่ที่ประสบภาวะขาดแคลนน้ำรุนแรงที่สุดแห่งหนึ่งของโลก
องค์การยูเนสโกได้จัดประชุมปฏิบัติการเชิงเทคนิคกับตัวแทนของรัฐบาลในหลายประเทศ เช่น อินโดนีเซีย และเวียดนาม และกำลังวางแผนจะจัดวงประชุมแบบเดียวกันนี้ในฟิลิปปินส์ด้วย อย่างไรก็ตาม ด้วยสถานการณ์ทางการเมืองในอิหร่านเป็นข้อจำกัดที่ยูเนสโกจะเข้าไปดำเนินการเช่นนี้ได้
การจัดการทรัพยากรน้ำ
โฆษกขององค์การยูเนสโก กล่าวกับบีบีซีถึงบทเรียนจากประเทศต่าง ๆ ได้แก่ สเปน, เม็กซิโก, จีน และอินโดนีเซีย ซึ่งประสบปัญหาดินทรุดตัว ประเทศเหล่านี้ต่างก็ไม่สามารถฟื้นคืนสภาพกลับมาได้อย่างมีประสิทธิภาพ ทำให้การจัดการการใช้น้ำใต้ดินอย่างยั่งยืนจึงเป็นการดำเนินการที่จำเป็นยิ่งสำหรับพื้นที่แห้งแล้งอย่างอิหร่าน
ผู้เชี่ยวชาญหลายคนต่างเห็นด้วยกับความจำเป็นที่ต้องมีการจัดการทรัพยากรน้ำแบบบูรณาการ แต่พวกเขาก็เตือนว่า อุปสรรคทางด้านสังคมและการเมืองในภูมิภาคที่ต้องพึ่งพาเกษตรกรรม การตัดลด[การใช้น้ำ]อย่างรวดเร็วอาจส่งผลกระทบรุนแรง
"การผสมผสานระหว่างหลักการทางธรณีศาสตร์ร่วมกับการดำเนินการทางวิศวกรรม รวมทั้งหลักอนุรักษ์แหล่งมรดก ต้องมีการดำเนินการร่วมกัน" ศ.โมทากห์ กล่าว และบอกว่า "แต่มันก็ไม่ตรงไปตรงมาได้ขนาดนั้น เพราะการร่วมไม้ร่วมมืออย่างจริงจังกับหน่วยงานต่าง ๆ ในอิหร่าน ก็เป็นเรื่องท้าทายอย่างยิ่ง"
ที่มาของภาพ, LightRocket via Getty Images
อิหร่านให้คำมั่นว่า จะลดการใช้น้ำของประเทศลง 45,000 ล้านลูกบาศก์เมตรต่อปีในระยะเวลา 7 ปี ด้วยวิธีการนำน้ำกลับมาใช้ใหม่ การใช้เทคโนโลยีระบบน้ำหยด (drip irrigation) และปรับปรุงการจัดส่งน้ำ
แต่เป้าหมายที่ทะเยอทะยานเหล่านี้ถูกชะลอไปเพราะการคว่ำบาตรจากนานาชาติ ระบบราชการ และการลงทุนในประเทศที่น้อยเกินไป
เมื่อเดือน ส.ค. บีบีซีนิวส์สอบถามไปยังรัฐมนตรีต่างประเทศของอิหร่าน รวมทั้งสถานทูตและกงสุลของอิหร่านประจำกรุงลอนดอน สหราชอาณาจักรเกี่ยวกับแผนการจัดการน้ำของประเทศ แต่ไม่ได้รับการตอบกลับทั้งทางอีเมลและจดหมายที่ส่งไป
อย่างไรก็ตาม มาตรการต่าง ๆ ที่นำมาใช้รับมือกับปัญหาแผ่นดินทรุดตัวในพื้นที่อื่น ๆ ของโลกอาจช่วยให้อิหร่านสามารถรักษาไว้ซึ่งทรัพยากรน้ำและแหล่งมรดกโลกของตนได้
ในช่วงทศวรรษที่ 1980 บางส่วนของกรุงเทพมหานคร เมืองหลวงของประเทศไทย จมลง 120 มิลลิเมตรทุกปี แต่เมื่อรัฐบาลใช้มาตรการจำกัดการสูบน้ำใต้ดินมาใช้ รวมทั้งมาตรการด้านราคาและการติดตามตรวจสอบ ส่งผลให้ระดับน้ำบาดาลใต้ดินสูงขึ้น และการทรุดตัวลดลงเหลือ 10-20 มิลลิเมตรต่อปีหรือน้อยกว่าในหลายพื้นที่ภายในทศวรรษที่ 2000
"มาตรการดังกล่าวไม่ใช่การเปลี่ยนอย่างอัศจรรย์ทันใด แต่มันชี้ให้เห็นถึงผลของนโยบายต่างหาก" เพียร์สัน กล่าว
