చార్మినార్

చార్మినార్..  హైదరాబాద్‌కు చిహ్నం. కానీ 428 సంవత్సరాల పురాతనమైన ఈ చారిత్రక నిర్మాణం కాలంతో పాటు దెబ్బతింటూ వచ్చింది. ఇటీవలి ఘటనలతో, చార్మినార్ పొరల మధ్య పగుళ్లు, ఖాళీలు బయటపడ్డాయి. కాలక్రమేణా చార్మినార్, అది ఉన్న స్థలాన్ని నిర్లక్ష్యం చేశారు. చేస్తున్నారు.

ఆఫ్రోజ్ అనే ఫొటోగ్రాఫర్ చార్మినార్ దగ్గర 15 సంవత్సరాల నుంచి ఫొటోలు తీసుకుంటూ జీవనోపాధి పొందుతున్నారు. “చార్మినార్ ఒక పొడవైన నిర్మాణం. ప్రజల దగ్గర మొబైల్ ఫోన్లు ఉన్నప్పటికీ, దీని ముందు నిలబడి ఫొటో తీయించుకొని ఆ ఫొటో హార్డ్ కాపీ చూసుకున్న ప్రతిసారీ వచ్చే ఆనందమే వేరు” అని చెప్పారు ఆఫ్రోజ్.

మే ఒకటి అర్థరాత్రి చార్మినార్ మినార్లలో ఒకదాని నుంచి కొంత భాగం పడిపోయింది. మక్కా మసీదు ఎదురుగా ఉన్న మినార్ గ్రానైట్ స్లాబ్ నుంచి సున్నం మిశ్రమంతో చేసి అతికించిన భాగాలు వేరై కింద పడిపోయాయి. చార్మినార్‌కి ఇలా జరిగినందుకు బాధపడుతున్నాని చెప్పారు ఆఫ్రోజ్. "ఇది మూడో ఘటన. నేను ఆ మర్నాడు ఇక్కడకు వచ్చినప్పుడు ఆ శిథిలాలు చూశాను. ఈ నిర్మాణం చాలా పాతది. ఇంకా చాలా మంది ప్రజలు వచ్చి చార్మినార్ అందాన్ని చూడాలంటే మనం దీన్ని కాపాడుకోవాలి” అన్నారు ఆఫ్రోజ్.

కానీ, చార్మినార్ కట్టడానికి జరుగుతున్న నష్టాలు ఆందోళనకు కారణం అవుతున్నాయి. మినార్ ముక్క పడిపోయిన తరువాత ఇటీవల పొరలలోని ఖాళీలు, పగుళ్లు బహిర్గతం అయ్యాయి. సున్నం ప్లాస్టర్లు ఊడిపోవడం కొత్త కాదు. అయితే తాజా ఘటనలు, ఆ నిర్మాణంలో పగుళ్లను కూడా బహిర్గతం చేసింది. దీంతో మొత్తం చార్మినార్ ఎంత భద్రంగా ఉందన్న అనుమానాలు పెరుగుతున్నాయి.

సంఘటన జరిగిన తరువాత, ఏఎస్ఐ పర్యవేక్షక పురావస్తు శాస్త్రవేత్త మిలిన్ కుమార్ చౌలే నిర్మాణం భద్రతపై ఆందోళన వ్యక్తం చేశారు. "అలంకరణగా ఉన్న ఒక సున్నం మోర్టార్ భాగం కింద పడిపోయింది. పడిపోయిన భాగం పగుళ్లను బహిర్గతం చేసిందని సంఘటనా స్థలాన్ని సందర్శించిన అధికారులు చెప్పారు. పగుళ్లు కాస్త ఆందోళన కలిగిస్తున్నాయి. కొంచెం పెద్ద ముక్క పడిపోతుందని మేం భయపడుతున్నాం. కాబట్టి, మేం దాని చుట్టూ ఒక మెష్ వేస్తున్నాం” అని చౌలే చెప్పారు.

చార్మినార్ ప్రాంతంలో పరిసరాల వాతావరణం, పరిస్థితులు, పర్యటక మౌలిక సదుపాయాలను మెరుగుపరిచేందుకు ఈ ప్రాజెక్టును చేపట్టినట్లు గ్రేటర్ హైదరాబాద్ మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ టౌన్ ప్లానింగ్ డైరెక్టర్ శ్రీనివాస్ చెప్పారు.

ఈ ప్రాజెక్ట్ కింద, జీహెచ్ఎంసీ.. చార్మినార్ చుట్టూ ట్రాఫిక్ నిర్వహణ ప్రణాళికను, మల్టీపర్పస్ పార్కింగ్, కట్టడం చుట్టూ బఫర్ జోన్ సృష్టించడం (నిర్మాణానికి ట్రాఫిక్ వల్ల ఇబ్బంది కలగకుండా), సుందరీకరణ పనులు, మొక్కల పెంపకం చేపట్టారు. ఔటర్, ఇన్నర్ రింగ్ రోడ్ల నిర్మాణం ఇప్పటికే పూర్తయింది. దీనివల్ల చార్మినార్ దగ్గర ట్రాఫిక్ తగ్గిందని వివరించారు శ్రీనివాస్.

ఈ ప్రాజెక్ట్ కింద చార్మినార్ చుట్టూ కాబిల్డ్ రాళ్లు వేశారు. అసలు ఈ ప్రాజెక్టు చేపట్టిందే చార్మినార్ చుట్టూ  వాహనాలు తిరగకుండా చేయడం కోసం. అందులో భాగంగా, చార్మినార్ వైపు వెళ్లే దారులన్నింటిలోనూ వాహనాలు వెళ్లకుండా సిమెంటు దిమ్మెలు అడ్డుగా పెట్టారు.

ఈ ప్రాజెక్టు కోసం 1993 నుంచి ఇప్పటివరకు 200 కోట్ల రూపాయలు ఖర్చు చేశారు.

మిలిన్ మరో కారణం కూడా చెప్పారు. 1930లో రహదారి నిర్మాణం చేపట్టినప్పుడు అది చార్మినార్ బేస్‌ను తాకుతూ సాగింది. దీని వల్ల రోడ్డుపై వాహనాలు వెళ్లినప్పుడు వైబ్రేషన్లు (ప్రకంపనలు) నేరుగా చార్మినార్ పునాదులను తాకుతున్నాయి. ఇది కూడా సమస్యకు మరో కారణంగా మారింది. "ఎన్జీఆర్ఐ వారు చార్మినార్‌కీ రోడ్డుకీ మధ్య ఖాళీ స్థలం ఏర్పాటు చేసి దాన్ని ఇసుకతో నింపమని సలహా ఇచ్చారు. దానివల్ల చార్మినార్ పునాదులను తాకే ప్రకంపనలు తగ్గుతాయి” అని మిలిన్ కుమార్ వివరించారు.

వర్షం, ఉష్ణోగ్రతలో వైవిధ్యం, గాలి ప్రవాహం, ప్రకృతి వైపరీత్యాలు కూడా నిర్మాణం క్షీణతకు కారణమవుతాయి. కాలుష్యం కూడా ఒక కారణమని చెబుతోంది పురావస్తు శాఖ. ఏఎస్ఐ దక్షిణ ప్రాంత రసాయన శాస్త్రవేత్త డాక్టర్ ఎల్ రాజేశ్వరి దీనిపై ఓ నివేదిక ఇచ్చారు. “వాహనాల నుంచి వెలువడే పొగ, అక్కడ వాహనాలు తిరగడం వల్ల లేచే దుమ్ము చేరడం కూడా చార్మినార్ ఆకృతి, రంగు, అందం చెడిపోవడానికి ముఖ్య కారణం అవుతున్నాయి" అని ఆ నివేదికలో పేర్కొన్నారు.

కాలుష్య కారకాల స్థాయిని అంచనా వేయడానికి, చార్మినార్ ప్లాస్టర్‌పై ఒక అధ్యయనం చేపట్టారు. గాలిలో పొగ, దుమ్ము, ఏరోసోల్స్‌తో చేసిన కణ పదార్థాలు వీటికి కారణాలని వివరించారు. కేంద్ర కాలుష్య నియంత్రణ బోర్డు సూచించిన స్థాయిలో కంటే కాలుష్య కారకాలు ఎక్కువగా ఉన్నాయని ఆ అధ్యయనం వెల్లడించింది. వాహనాల కదలిక వలన వచ్చే శబ్దం స్థాయులను కూడా అధ్యయనం చేశారు. ఆ శబ్దాల వల్ల అతి చిన్న పగుళ్లు ఏర్పడుతున్నాయి. దీని గురించే చార్మినార్ చుట్టూ ఉన్న ప్రదేశాలలోకి ఆటోలు ప్రవేశించకుండా నిలిపేశారు అధికారులు. అయినప్పటికీ అది కాలుష్య స్థాయిని తగ్గించడంలో పెద్దగా ప్రభావం చూపలేదు.

మరో ప్రధాన సమస్య.. ఆక్రమణలు. ఈ కట్టడం సరిహద్దులను నిర్వచించడానికి రెవెన్యూ మ్యాపులు లేవు. అదో సమస్యగా మారింది. పరిరక్షణ పనులకు ఇది ఆటంకంగా మారింది. మినార్‌లోకి చొచ్చుకువచ్చి ఒక గుడి నిర్మించారు. “ఆ ఆలయం ఇప్పుడు మినార్‌ను తాకుతోంది. మేం ఆ ప్రాంతంలోని పెద్ద స్థలంలో ఎలాంటి పరిరక్షణ పనులను నిర్వహించలేకపోతున్నాం. 1950నాటి ఫొటోలు అసలక్కడ ఆలయమే లేదని చూపిస్తున్నాయి” అని మిలిన్ కుమార్ అన్నారు.

పరిరక్షణ - సంరక్షణ కోసం కేటాయించిన బడ్జెట్లు చాలా తక్కువ అని కూడా అధికారులు చెప్తున్నారు. మంచి నైపుణ్యం ఉన్న శ్రామికులు, ఇలాంటి కట్టడాల దగ్గర పనిచేసే అనుభవం ఉన్నవారు చాలా తక్కువ. వారికి ఏఎస్ఐ ఇచ్చే డబ్బు సరిపోక, పనులు చేయడానికి ఆసక్తి చూపడం లేదు.

ఈ కారణాలన్నీ కలగలిసి చార్మినార్ అందం, రూపం, నిర్మాణం, ఆకృతులను చెడగొడుతున్నాయి. మొత్తం చార్మినార్ కట్టడమే దెబ్బతింటోంది. అందం పోతోంది.

చార్మినార్ నిర్మించడానికి కారణాన్ని గుర్తుంచుకోవడం చాలా ముఖ్యం అని చెప్పారు సయ్యద్ అజ్గర్ హుస్సేన్. ఆయన వాస్తుశిల్పి మీర్ మోమిన్ అస్టారావాడి గురించి పరిశోధన చేస్తున్నారు. "అప్పట్లో గోల్కొండలో రద్దీ, జనాభా పెరిగిపోవడంతో హైదరాబాద్ నగరాన్ని నిర్మించాలనుకున్నారు. ఆ కాలంలో, ప్రస్తుత చార్మినార్ చుట్టూ కార్మిక వర్గం ప్రజలు నివసించేవారు. కాబట్టి నగరాన్ని నిర్మిస్తున్నప్పుడు, దానికంటే ముందే చార్మినార్‌ని పూర్తి చేయాలని ప్రజలు ఆయనను కోరారు. ఎందుకంటే స్మారక చిహ్నం ఆ తరం ఎంత బాగా బతికిందో సూచిస్తుంది. ఆ తరం ప్లేగు వ్యాధితో పోరాడింది" అని ఆయనన్నారు. చార్మినార్  పరిరక్షణ గురించి ఆయన ఏమనుకుంటున్నారని అడిగినప్పుడు, చార్మినార్ ఇప్పుడున్న స్థితి దురదృష్టకరమని చెప్పారు. “ఇది కేవలం ఒక స్మారక చిహ్నం మాత్రమే కాదు. దీని వెనుక ఓ అర్థం ఉంది. ఈ నిర్మాణం నగర బాగోగులను సూచిస్తుంది. చార్మినార్‌ను రక్షించాల్సిన బాధ్యత ప్రతి ఒక్కరిపైనా ఉంది” అని సయ్యద్ అజ్గర్ హుస్సేన్ చెప్పారు.

ప్రభుత్వాలు, పరిరక్షణాధికారులు, ఏఎస్ఐ.. ఈ నిర్మాణాన్ని పరిరక్షించాలనే ఆలోచిస్తున్నాయి. కానీ వారి మార్గాలు, పద్ధతుల్లో కొన్ని బేధాలున్నాయి.

ఈ నిర్మాణాన్ని పరిరక్షించడంలో ప్రజలు, పర్యటకులు సహాయపడాలని ఏఎస్ఐ విజ్ఞప్తి చేస్తోంది. ఇతర ప్రభుత్వ సంస్థలు వాటితో సమన్వయంతో పనిచేస్తాయని ఆశిస్తోంది. "మేం చార్మినార్ చుట్టూ ఎక్కువ స్థలం ఉండాలని అనుకుంటున్నాం. దానివల్ల చార్మినార్ నిర్వహణ, బాగోగులు చూసుకోవడం సులువవుతుంది. ప్రస్తుతం, చార్మినార్ చుట్టూ 15 అడుగులే అందుబాటులో ఉంది. కానీ ఇంకా ఎక్కువ స్థలం మా చేతిలో ఉంటే, చార్మినార్‌ను సందర్శించే వారికి మరింత మంచి అనుభవం అందించగలం” అంటున్నారు మిలిన్ కుమార్ చౌలే.

రిపోర్టర్: దీప్తి బత్తిని
ఫొటోలు: నవీన్ కుమార్
ఇలస్ట్రేషన్స్: పునీత్ బర్నాలా
ప్రొడక్షన్: షాదాబ్ నజ్మీ