భారత్‌లో లెక్కకు రాని
కోవిడ్ మరణాలు

సునీల్, హషీబ్, ఆషిక్, పునితా, కుందన్ ఇలా ఎంతో మంది కోవిడ్‌తో మరణించినా వారి పేర్లు అధికారిక డేటాలో చేరలేదు.

ఇలా రికార్డులకెక్కని మరణాల గురించి వివరాలు తెలుసుకునేందుకు 12 మంది బీబీసీ రిపోర్టర్లు 8 రాష్ట్రాల్లోని 12 నగరాలలో పరిశోధన చేశారు.

ఈ పన్నెండు నగరాలలోని ఆసుపత్రులు, శ్మశానాలు, దహన వాటికలు, స్వచ్ఛంద సంస్థలను కలిసి అధికారులు చెబుతున్న లెక్కలకు, వాస్తవాలను పోల్చి చూసే ప్రయత్నం చేశారు.

భౌగోళికంగా దేశాన్ని ప్రతిబింబించేవి, మే నెలలో మరణాలు ఎక్కువగా నమోదైన నగరాలను బీబీసీ ఎంచుకుంది.

బిజ్నోర్, దర్భంగా, జంషెడ్‌పూర్, జాన్‌పూర్, కరీంనగర్, మన్సా, నాగ్‌పూర్, పట్నా, ప్రయాగ్‌రాజ్, రాయ్‌పూర్, సికార్, సిమ్లాలాంటి నగరాలు ఈ జాబితాలో ఉన్నాయి. తూర్పున బిహార్, జార్ఖండ్, చత్తీస్‌గఢ్, మధ్య భారతదేశంలోని ఉత్తర్‌ప్రదేశ్, ఉత్తరాదిన పంజాబ్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, పశ్చిమాన మహారాష్ట్ర, దక్షిణాదిలో తెలంగాణ రాష్ట్రాలలో ఈ పరిశీలన నిర్వహించాం. మరి ఇందులో ఎలాంటి ఫలితాలు వచ్చాయో ఈ దిగువన చూడండి.

కోవిడ్ మరణంగా నమోదు కానందున ప్రభుత్వం ఏదైనా ఆర్థిక సాయం చేస్తే, అది తమకు అందదేమోనని సునీల్ శర్మ కుటుంబం ఆందోళన చెందుతోంది

భారతదేశంలోని పలు నగరాల్లో ఇలాంటి కేసులు అనేకం ఉన్నట్లు తేలింది. వాస్తవిక మరణాలు ఎన్ని అన్నది తెలుసుకోవడంలో ఇలాంటి ఘటనల వల్ల ఇబ్బందులు ఎదురవుతున్నాయి.

అక్కడి నుంచి వందల కిలోమీటర్ల దూరం ఉన్న ఉత్తర్‌ ప్రదేశ్‌‌లో పరిస్థితి ఎలా ఉందో చూద్దాం. ఆ రాష్ట్రంలో 11,000 మంది జనాభా ఉన్న ఓ గ్రామంలో ఒక్కసారిగా భారీ సంఖ్యలో మరణాలు నమోదు కావడం ప్రారంభించాయి. ఒక్క ఏప్రిల్ రెండో వారంలోనే 50 మంది చనిపోయారు.

ఆషిక్ అలీ అనే జర్నలిస్టు అలా మరణించిన వారిలో ఒకరు.

‘‘ఏప్రిల్ 19న మా అన్నకు జ్వరం వచ్చింది. కానీ మనిషి బాగానే ఉన్నాడు. మందులు తీసుకున్నప్పుడు తగ్గుతోంది, మళ్లీ వెంటనే వస్తోంది’’ అని అతని తమ్ముడు అబ్దుల్ ఖాదిర్ బీబీసీతో అన్నారు.

‘‘మా గ్రామంలో చాలామంది ఇలాగే మరణించారు. కొందరిలో దగ్గు, జ్వరం లక్షణాలు కనిపించాయి. కొందరు శ్వాస తీసుకోవడంలో ఇబ్బంది పడ్డారు’’ అని వివరించారు స్థానిక జర్నలిస్టు కన్వాల్ జాఫ్రి. ఆయన కొన్నాళ్లుగా ఇక్కడి మరణాలను రికార్డు చేస్తున్నారు.

మరి ఇవన్నీ కోవిడ్ మరణాలుగా నమోదవుతున్నాయా?

ఇక్కడ మరణాలు పెరిగాయన్నది గుర్తించాం కానీ, వాటిని కోవిడ్ మరణాలుగా చెప్పలేమని జిల్లా అధికారులు వెల్లడించారు.

‘‘ ఆ ఊళ్లో చాలా క్యాంపులు ఏర్పాటు చేశాం. కానీ కోవిడ్ పాజిటివ్ అని ఎవరూ తేలలేదు’’ అని సీనియర్ అధికారి ధీరేంద్ర సింగ్ బీబీసీతో అన్నారు. ఇలా మరణాలు ఎందుకు సంభవిస్తున్నాయని అడిగినప్పుడు ‘‘అవి యాదృచ్ఛికంగా జరిగిన మరణాలు కావచ్చు’’ అన్నారాయన.

దాదాపు 140 కోట్ల మంది జనాభా ఉన్న భారతదేశంలోని పట్టణాలు, గ్రామాలలో నెలకొన్న పరిస్థితి ఇది.

వాళ్లంతా లెక్కకు రాని కోవిడ్ మృతులే

కోవిడ్ మరణాల నమోదు సందర్భంగా జరుగుతున్న అవకతవకలపై బీబీసీ దేశవ్యాప్తంగా వివిధ ప్రాంతాలలో పరిశీలన చేపట్టింది. ఇందుకోసం 12 నగరాలలోని ఆసుపత్రులు, శ్మశానాలు, దహనవాటికలు, స్వచ్ఛంద సంస్థలను సంప్రదించింది. మే 1 నుంచి మే 15 వరకు నమోదైన అధికారిక గణాంకాలను వాస్తవిక పరిస్థితులతో పోల్చి చూసే ప్రయత్నం చేసింది.

ఇందుకోసం మే ఆరంభంలో మరణాలు ఎక్కువగా నమోదవుతున్న పట్టణాలను, భౌగోళికంగా దేశంలోని అన్ని ప్రాంతాలలోని పరిస్థితులను ప్రతిబింబించేలా నగరాలను బీబీసీ ఎంపిక చేసుకుంది.

బిజ్నోర్, దర్భంగా, జం‌షెడ్‌పూర్, జాన్ ‌పూర్, కరీంనగర్, మన్సా, నాగ్‌పూర్, పట్నా, ప్రయాగ్‌రాజ్,రాయ్‌పూర్, సికార్, సిమ్లాలాంటి నగరాలు ఎంపిక చేసిన జాబితాలో ఉన్నాయి. తూర్పున బిహార్, జార్ఖండ్, చత్తీస్‌గఢ్, మధ్య భారతదేశంలోని ఉత్తర్‌ప్రదేశ్, ఉత్తరాన పంజాబ్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, పశ్చిమాన మహారాష్ట్ర, దక్షిణాదిలో తెలంగాణ రాష్ట్రాలలో ఈ పరిశీలన నిర్వహించాం.

మేం ఎంపిక చేసుకున్న కాలం భారతదేశంలో కోవిడ్ మహమ్మారి తీవ్రత పీక్‌లో ఉన్నప్పటి కాలం. చాలామంది చనిపోయిన తమ వారిని దహనం చేయడానికి కూడా ఇబ్బందులు పడుతున్న సమయం. మరణించిన చాలామంది సమాచారం అందుబాటులో లేదు. గత ఏడాది ఇదే టైమ్‌లో ఎంతమంది మరణించారన్న సమాచారం కూడా మేం పరిశోధించిన చాలా ప్రాంతాలలో లభించ లేదు.

ఈ శ్మశాన వాటికలో రెండు విద్యుత్ దహన వాటికలు ఉన్నాయి. రోజుకు 10 బాడీలను మాత్రమే దహనం చేయగలం.
‘‘సెకండ్ వేవ్‌లో రోజుకు 55-60 వరకు మృతదేహాలు వచ్చేవి. దీనివల్ల మేం మా దగ్గర ఉన్న బఫర్ స్టాక్‌తో మృతదేహాలను దహనం చేయాల్సి వచ్చింది. వర్షాకాలంలో ఇబ్బంది జరక్కుండా మేం బఫర్ స్టాక్‌ను పెట్టుకుంటాం. కానీ దానిని కూడా వాడేయాల్సి వచ్చింది’’ అన్నారు దీపేందర్ కుమార్.

12 నగరాల నుంచి తీసుకున్న డేటా దేశం మొత్తానికి వర్తింపజేయడం సమంజసంగా ఉండకపోవచ్చు. కానీ, గ్రౌండ్ లెవల్లో వాస్తవిక పరిస్థితులకు ఇది అద్దం పడుతుంది.

గ్రామీణ ప్రాంతాలలో కోవిడ్ డేటా నమోదు సవ్యంగా లేదన్న వాదనలకు మా పరిశీలనతో మరింత బలం చేకూరింది.

12 నగరాల నుంచి తీసుకున్న డేటాను దేశం మొత్తానికి వర్తింపజేయడం సమంజసంగా ఉండకపోవచ్చు. కానీ, గ్రౌండ్ లెవెల్లో వాస్తవ పరిస్థితులకు ఇది అద్దం పడుతుంది

వేలాది మృతదేహాలు నదుల ఒడ్డున పూడ్చిపెట్టారు.

ఇందులో చాలా మృతదేహాలు కోవిడ్ కారణంగా మరణించిన వారివే అయ్యుంటాయన్న అనుమానాలున్నాయి.

ఇందులో ఎంతమంది మృతదేహాలు అధికారుల రికార్డులకెక్కాయో తెలియదు

వైరస్ తీవ్రత భారత దేశంలో ఒక్కో ప్రాంతంలో ఒక్కో రకంగా ఉంది.

అనేక జాతీయ అంతర్జాతీయ మీడియా సంస్థలు నిర్వహించిన గ్రౌండ్ రిపోర్టులో కూడా అధికారిక లెక్కలకు, వాస్తవాలకు పొంతన కుదరడం లేదని తేలింది.

మార్చి 1 నుంచి మే 10 వరకు ప్రభుత్వం ప్రకటించిన డేటాకు, వాస్తవానికి పది రెట్ల అంతరం ఉందని గుజరాత్‌లోని ఓ న్యూస్ పేపర్ వార్తా కథనం రాసింది.

‘‘సెకండ్ వేవ్ సమయంలో మధ్యప్రదేశ్‌లో సాధారణం కంటే మూడు రెట్లు ఎక్కువగా మరణాలు సంభవించాయి’’ అనే హెడ్‌లైన్‌తో ‘ది స్క్రోల్‘ వెబ్‌సైట్ ఒక కథనం ఇచ్చింది.

‘‘కోవిడ్ కారణంగా ఎంతమంది చనిపోయారో చెప్పడం చాలా కష్టం’’ అని ఈ కథనం పేర్కొంది.

చాలా రాష్ట్రాలో ప్రభుత్వ లెక్కల కన్నా ఎక్కువ మరణాలే జరిగాయని ‘ది హిందూ’ పత్రిక పేర్కొంది. చత్తీస్‌గఢ్‌లో అధికారులు నమోదు చేసిన మరణాల కంటే 4.85 రెట్లు ఎక్కువగా ఉన్నాయని ఓ కథనంలో వెల్లడించింది.

అయితే, మరణాలు అధికారిక లెక్కల్లోకి రావడం లేదన్న వాదనను ప్రభుత్వం తోసి పుచ్చుతోంది.

‘‘ కోవిడ్ డేటా విషయంలో అంతా పారదర్శకంగా ఉంది’’ అని కేంద్ర ప్రభుత్వం చెబుతోంది. అధికారిక లెక్కల్లో చూపిన దానికన్నా 5-7 రెట్లు అధికంగా మరణాలు సంభవించాయన్న వాదనను కేంద్ర ప్రభుత్వం అంగీకరించడం లేదు

దీర్ఘకాలిక వ్యాధులున్న వారితో సహా అన్ని రకాల కోవిడ్ మరణాలను గణాంకాలలో చేర్చాల్సిందిగా ఆదేశించామని కేంద్ర ప్రభుత్వం సుప్రీంకోర్టుకు తెలిపింది. ఈ నియమాలను ప్రభుత్వం తరఫున ఆరోగ్య వ్యవహరాలను చూసే ఇండియన్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ మెడికల్ రీసెర్చ్ ఐసీఎంఆర్‌ 2020లో జారీ చేసింది.

కానీ, ఈ నిబంధనలను చాలా ఆసుపత్రులు పాటించినట్లుగా కనిపించడం లేదు. దీర్ఘకాలిక వ్యాధులున్న వారు కోవిడ్‌తో మరణిస్తే వారిని కోవిడ్ మ‌ృతుల జాబితాలో చేర్చడం లేదు.

ప్రభుత్వం రూపొందించిన కోవిడ్ మృతుల జాబితాను అంగీకరించేది లేదని ఉత్తరాఖండ్ హైకోర్టు తేల్చి చెప్పింది. అల్మోరా జిల్లాలోని ప్రభుత్వ ఆసుపత్రిలో కేవలం గుండె పోటు తోనే 111మంది మరణించారంటే నమ్మశక్యంగా లేదని వ్యాఖ్యానించింది.

ప్రస్తుతం ఆడిట్ కమిటీలు కోవిడ్ మృతుల లెక్కలను సమీక్షించే పనిలో ఉన్నాయి. కానీ ఇళ్లలో మరణించిన వారి పేర్లను ఈ జాబితాలో చేర్చడం కష్టమే.

ఎందుకంటే వీరిలో చాలామంది టెస్టులు చేయించుకోలేదు. ఆసుపత్రులకు వెళ్లలేదు. కాబట్టి వారిని కోవిడ్ మృతులుగా చెప్పడం కష్టం.

తుమ్ములు, దగ్గు విషయంలో ఏది కోవిడ్ లక్షణం అన్నది గుర్తించడంలో చాలామంది అయోమయానికి గురయ్యారు. ఆసుపత్రికి వెళ్లాల్సిన అవసరం వచ్చేటప్పటికి మెరుగైన సదుపాయాలు అందుబాటులో లేవు

చాలామంది కోవిడ్ లక్షణాలను లక్ష్యపెట్టకపోవడం కూడా సమస్య తీవ్రతకు కారణమైంది. డేటా సేకరణకు అది కూడా ఒక ఇబ్బందిగా మారింది.

‘‘ఐసోలేషన్ నిబంధనలు, భౌతికదూరం, ప్రభుత్వాల ఆంక్షలు తదితర కారణాలతో చాలామంది తమకు సమస్య ఉన్నట్లు చెప్పుకోవడానికి ఇష్ట పడలేదు’’ అని ఉత్తర్‌ప్రదేశ్ బిజ్నోర్ జిల్లాకు చెందిన ఓ గ్రామస్తుడు అన్నారు.

‘‘కోవిడ్ లక్షణాలు కనిపించాయంటే మీ పొరుగు వాళ్లు మిమ్మల్ని నేరస్తుడిగా చూడటం మొదలు పెడతారు’’ అని మరో గ్రామస్తుడు వ్యాఖ్యానించారు.

‘‘కోవిడ్ మరణాలను తక్కువగా చేసి చూపడం ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉంది. కాకపోతే, దక్షిణాసియా దేశాలలో కాస్త ఎక్కువ’’ అన్నారు మురాద్ బనాజీ

‘‘కొన్ని సమస్యలు ఉన్నమాట నిజం. కానీ, ప్రభుత్వాలు తలుచుకుంటే వాటిని సరి చేసుకోవచ్చు’’ అన్నారు బనాజీ.

“ఏదో ఒక మార్గం చూడాల్సిందిగా ప్రభుత్వాలను మనం డిమాండ్ చేయవచ్చు’’ అన్నారు బనాజీ.

మహారాష్ట్ర, బిహార్ రాష్ట్రాలు కోవిడ్ మరణాల గణాంకాలను సమీక్షిస్తున్నాయి. మిగిలిన రాష్ట్రాలు కూడా ఆ బాటలో నడవచ్చు.

దేశవ్యాప్తంగా ఈ అండర్ రిపోర్టింగ్ కారణంగా మరణాల నమోదు అయిదు రెట్లు తక్కువ ఉండవచ్చు అని మురాద్ బనాజీ అభిప్రాయపడ్డారు

‘‘ వాస్తవ మరణాలకు, నమోదు అయిన మరణాలకు మధ్య వ్యత్యాసం భారీగా ఉండవచ్చు. అయితే, దీనిని సరి చేయడానికి పెద్ద ఎత్తున విచారణ అవసరం’’ అన్నారు బనాజీ.

‘‘అధికంగా నమోదైన మరణాలన్నీ కోవిడ్ మరణాలేనని చెప్పలేం. కానీ, ఎక్కువ మరణాలు అవే ఉంటాయి’’ అన్నారాయన.

ఒక అంచనా నిజమైతే, భారత్‌లో కోవిడ్ మృతుల సంఖ్య 20 లక్షలు ఉండవచ్చు. ఇది ప్రపంచంలోనే అత్యధిక మరణాలు నమోదైన ఏడు దేశాలు అంటే అమెరికా, బ్రెజిల్, మెక్సికో, పెరు, రష్యా, యూకే, ఇటలీలలో సంభవించిన మరణాల కన్నా ఎక్కువ.