Daraasad cusub: Asalka dhunkashada waxay soo bilaabatay malaayiin sano kahor

Bani'aadamku way sameeyaan, daanyeerrada way sameeyaan, xitaa madax-kutida ayaa sameeya. Haatanna baarayaasha ayaa dib u qaabeeyay halka uu kasoo unkamay shumiska.

Daraasaddooda ayaa soo jeedineysa in dhunkashada afka ah ay soo bilaabatay 21 milyan oo sano kahro, ayna ahayd wax aadmigii hore iyo noole kaleba ay kusoo dhaqmayeen.

Isla baaritaanka ayaa lagu soo gabagabeeyay in noolaha aadka ugu ek aadmiga ee la yiraahdo Neanderthals laga yaabo inay sidoo kale is dhunkan jireen – iyo in bani'aadamku iyo Neanderthals laga yaabo inay is dhunkan jireen.

Saynisyahannada ayaa baaray dhunkashada sababtoo ah waa hal xiraale la xiriira wax ikhtiraacidda - ma laha faa'iidooyin cad oo la xiriira badbaadada iyo taranka, haddana waa wax aan keliya lagu arag aadmiga, balse sidoo kale boqortooyada xayawaanka.

Helitaanka caddaynta xayawaanka kale ee ku hawlan dhunkashada, saynisyahannadu waxay awoodeen inay sameeyaan "geedka ikhtiraacidda qoyska" si ay uga shaqeeyaan una soo helaan xilliga ay bilaabeen.

Si loo hubiyo in ay is barbardhigayaan dabeecad isku mid ah oo noocyada kala duwan ee noolaha ah, cilmi-baarayaashu waxay ku qasbanaadeen inay si sax ah u qeexaan "dhunkashada".

Daraasaddooda, oo lagu daabacay joornaalka Evolution and Human Behaviour, waxay ku qeexeen dhunkashada mid aan dagaal ahayn, oo afka lagala xiriiro "oo leh xoogaa dhaq-dhaqaaq ah oo bushimaha ama afka ah oo aan cunto la isu gudbin".

"Bini'aadamka, daanyeerrada chimps, iyo bonobos dhamaantood way is dhunkadaan," ayay sharraxday cilmi-baare Dr Matilda Brindle, oo ku takhasusutay cilmi-nafsiga kana tirsan Jaamacadda Oxford. Intaa ka dib, waxay ku soo gabagabaysay, "waxay u badan tahay in awoowayaashood ugu dambeeyay ay sameyn jireen dhunkashada."

"Waxaan u maleyneynaa in dhunkashada ay u badan tahay in ay ka soo bilaabatay daanyeerka waaweyn muddo 21.5 milyan oo sano ka hor ah."

Daraasaddan, saynisyahannadu waxay heleen dabeecad u dhiganta qeexitaankooda cilmiyeed ee dhunkashada yeeyga, eyda nooca prairie, madax-kutida.

Waxay diiradda saareen xayawaannada -iyo gaar ahaan daanyeerka - si ay u dhisaan sawir horumarsan oo asal ahaan ka soo jeeda dhunkashada aadanaha.

Isla daraasaddan ayaa sidoo kale lagu soo gabagabeeyey in Neanderthals - qaraabadeenna hore ee bini'aadamka aadka ugu dhow ee dhintay 40,000 oo sano ka hor - ay sidoo kale is dhunkadeen.

Mid ka mid ah cilmi-baaris hore oo ku saabsan hidda-sidaha kooxdan ayaa sidoo kale muujisay in aadanaha casriga ah iyo Neanderthals ay wadaagaan microbe-ka afka - oo ah nooc ka mid ah bakteeriyada laga helo candhuufteenna.

"Taasi waxay la macno tahay in ay ahayd in ay candhuuf isweydaarsanayeen boqollaal kun oo sano ka dib markii labada nooc ee noolaha ay kala qaybsameen," ayuu yiri Dr Brindle.

Iyadoo daraasaddan ay tilmaamtay markii dhunkashada ay soo bilaabatay, haddana way awoodi wayday inay ka jawaabto su'aasha ah sababta ay u bilaabatay.

Waxaa horeba u jiray tiro aragtiyo ah - inay ka dhalatay hab-dhaqanka is-qurxineed ee daanyeerka ama inay bixinayso hab dhow oo lagu qiimeeyo caafimaadka iyo xitaa isu qalmidda lammaanaha.

Dr Brindle waxa ay rajeyneysaa in tani ay albaab u furto jawaabta su'aashaas.

"Waxaa muhiim ah inaan fahamno in tani ay tahay wax aan la wadaagno qaraabadeenna aan bini'aadamka ahayn," ayay tiri.

"Waa inaan baranaa hab-dhaqankan, ee ma aha inaan u diidno inay tahay doqonnimo sababtoo ah waxay leedahay macno jacayl oo bini'aadamka ah."