03/09/2010

Bha mi riamh dhen bheachd gur e ainm snog a th’ ann an Steòrnabhagh no, ann am Beurla, Stornoway. Mar a tha mòran ainmean-àite ann an Leòdhas, buinidh e do dhualchas nan Lochlannach. Tha mi ’n dùil gur e Stjórnarvágr a chanadh na Lochlannaich ris, a’ ciallachadh bàgh na stiùrach no bàgh an stiùiridh. Chithear an aon seòrsa ainm air taobh an iar an eilein ann an Càrlabhagh no Carloway. ’S e Karlavágr an seann ainm air, a’ ciallachadh bàgh Charl no Karl’s bay.

Nise, bidh sibh uile a’ beachdachadh air a’ bhaile as motha anns na h-Eileanan an Iar, mar a tha mise, ach tha Stornoway eile ann an Alba. A bheil fios agaibh ca’ bheil e? Uill, ’s e loch a th’ ann. Ma choimheadas sibh air a’ mhapa de dh’Earra-Ghàidheal, chì sibh, ann an ceann a deas Chnapadail, Loch Stornoway, no Loch Stornua ann an Gàidhlig.

Dè bha anns a’ chumantas eadar an dà àite? Carson a chuir na maraichean Lochlannach an t-aon ainm air na dhà? Chan eil mi cinnteach agus, ma tha smuain agaibh, bu mhath leam a cluinntinn. Tha an loch-mara a tha a’ giùlain an ainm ann an Cnapadal dìreach gu siar air Loch an Tairbeirt an Iar – loch mòr a bhiodh cudromach mar phort. Am biodh na seòladairean a bha a’ dèanamh air Loch an Tairbeirt a’ stiùireadh a dh’ionnsaigh Loch Stornua nuair a thigeadh iad timcheall ceann a deas Ìle leis nach fhaiceadh iad Loch an Tairbeirt oir bha ceann a tuath Ghiogha anns an rathad orra?

Tha Steòrnabhagh Leòdhais nam cheann an-dràsta oir tha mi dìreach air a bhith ann. Bha mi cuideachd a’ leughadh leabhar ùr inntinneach mu eachdraidh a’ chaisteil – sin Caisteal Leòdhais ann an Steòrnabhagh. Tha an leabhar – The Castles of the Lews le Peter Cunningham – làn fiosrachaidh mu eachdraidh a’ bhaile. Agus dh’ionnsaich mi rud iongantach air duilleagan an leabhair mu Steòrnabhagh. ’S e sin gun do dh’fheuchadh ri ainm a’ bhaile atharrachadh. Saoilidh mise gu bheil Stornoway furasta ri ràdh agus ri litreachadh ann am Beurla. Agus tha e snasail air an teangaidh cuideachd. Ach, a rèir choltais, cha robh a h-uile duine sàsaichte leis.

Sgrìobh Fear-casaid a’ Chrùin ann an Steòrnabhagh, fear Tòmas Druimeanach, ann an ochd ceud deug, trithead ’s a ceithir (1834) don bhall-phàrlamaid Seumas Stiùbhart-MacCoinnich le moladh gun cuirte ainm ùr air a’ bhaile. Nise, tha fhios a’m gur e litir Ghàidhlig a tha seo, ach saoilidh mi gun còrd e ribh criomag dhen litir a chluinntinn anns a’ Bheurla anns an deach a sgrìobhadh: “ Respected Sir ... In the first place I would suggest the propriety of changing the name of Stornoway, which has no meaning whatever so far as I can learn, and which to the ear of all Lowlanders sounds harsh, and indeed is often pronounced “Stormaway” and gives strangers a wild idea of this country which it is undeserving thereof...”

Uill ... ceart gu leòr, ’s dòcha ... ach bha beachd aig an Druimeanach air dè an t-ainm ùr a bu chòir a bhith air a’ bhaile. Agus tha eagal orm gu feum sibh feitheamh chun na h-ath-sheachdain airson faighinn a-mach dè bh’ ann. Ach, na gabhaibh dragh. ’S e Steòrnabhagh a bh’ air, a th’ air agus a bhitheas air!

snog: nice; Steòrnabhagh: Stornoway; maraichean: mariners; Loch an Tairbeirt an Iar: West Loch Tarbert; seòladairean: sailors; sàsaichte: happy, satisfied; Fear-casaid a’ Chrùin: The Procurator Fiscal; Tòmas Druimeanach: Thomas Drummond; Seumas Stiùbhart-MacCoinnich: James Stewart-Mackenzie.

buinidh e do dhualchas nan Lochlannach: it belongs to the heritage of the Norse;bàgh na stiùrach no bàgh an stiùiridh: the bay of the rudder or the bay of the steering/steerage; ma choimheadas sibh air a’ mhapa de dh’Earra-Ghàidheal: if you look on the map of Argyll; chì sibh, ann an ceann a deas Chnapadail: you’ll see, at the southern end of Knapdale; an loch mara a tha a’ giùlain an ainm: the sea loch that carries the name; a’ stiùireadh a dh’ionnsaigh Loch Stornua: steering towards Loch Stornoway; nuair a thigeadh iad timcheall ceann a deas Ìle: when they’d come around the south of Islay; leis nach fhaiceadh iad: as they wouldn’t see; bha ceann a tuath Ghiogha anns an rathad orra: the northern end of Gigha was in their way; tha e inntinneach a bhith a’ meòrachadh air: it’s interesting to contemplate it; gun do dh’fheuchadh ri ainm a’ bhaile atharrachadh: that an attempt was made to change the town’s name; furasta ri ràdh agus ri litreachadh: easy to say and spell; snasail air an teangaidh: elegant on the tongue; saoilidh mi gun còrdadh e ribh criomag dhen litir a chluinntinn: I reckon you’d enjoy hearing a part of the letter; dè an t-ainm ùr a bu chòir a bhith air a’ bhaile: what new name the town should have.

moladh gun cuirte ainm ùr air a’ bhaile: a recommendation that the town be renamed [that a new name be put on it].

Tha “Litir do Luchd-ionnsachaidh” air a maoineachadh le MG ALBA