'Świat się ochładza' i inne mity klimatyczne poddane weryfikacji

Podczas gdy szczyt klimatyczny ONZ COP30 w Brazylii zbliża się do końca, fałszywe i wprowadzające w błąd twierdzenia dotyczące zmian klimatu nadal krążą w mediach społecznościowych, niektóre oglądane przez miliony ludzi. Przyglądamy się pięciu z nich i wyjaśniamy, dlaczego są błędne.

Mit: Zmiany klimatu nie są spowodowane przez człowieka

Bezpodstawne wpisy twierdzące, że ludzie nie zmieniają klimatu, nadal rozprzestrzeniają się w wielu językach, w tym po angielsku, hiszpańsku, rosyjsku i francusku.

Prawdą jest, że Ziemia przechodziła cykle ocieplenia i ochłodzenia w swojej historii, napędzane głównie przez czynniki naturalne, takie jak aktywność wulkaniczna czy zmiany aktywności słonecznej.

Jednak te zmiany zachodziły w ciągu tysięcy, a nawet milionów lat.

Według Światowej Organizacji Meteorologicznej (WMO), w ciągu ostatnich 150 lat planeta ociepliła się już o około 1,3°C.

Choć może nie wygląda to na wiele, naukowcy twierdzą, że takiego tempa ocieplenia nie obserwowano od tysięcy lat.

A Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu (IPCC) mówi, że jest to „jednoznacznie" spowodowane działalnością człowieka — głównie spalaniem paliw kopalnych, takich jak węgiel, ropa i gaz.

IPCC to organ ONZ, który gromadzi naukowców w celu przeglądu badań klimatycznych i przygotowywania raportów opartych na dowodach dotyczących tego, co dzieje się z planetą.

Spalanie paliw kopalnych uwalnia gazy cieplarniane, głównie dwutlenek węgla (CO2), które działają jak koc, zatrzymując dodatkową energię w atmosferze i powodując ocieplenie planety.

„Zmiana klimatu nie jest kwestią wiary; to kwestia dowodów," mówi Joyce Kimutai, klimatolożka z Imperial College w Londynie. „Ślady działalności człowieka są bezspornie w każdym zakątku systemu klimatycznego planety."

Mit: Świat się ochładza, a nie ociepla

Niektórzy użytkownicy mediów społecznościowych — w takich krajach jak Polska czy Kanada — postrzegają okresy chłodniejszej niż zwykle pogody w swoich regionach jako dowód na to, że naukowcy kłamią o globalnym ociepleniu.

Twierdzenia, że planeta faktycznie się ochładza, krążą też w sieci.

To jest nieprawda.

Podczas gdy pogoda odnosi się do krótkoterminowych warunków w atmosferze Ziemi, klimat opisuje długoterminowe wzorce w dłuższych okresach.

„Długoterminowe globalne zapisy temperatur jednoznacznie pokazują, że powierzchnia Ziemi ogólnie się ociepla, nawet jeśli niektóre regiony doświadczają krótkotrwałego lub lokalnego ochłodzenia," mówi dr Joseph Basconcillo, klimatolog z Filipin.

WMO podaje, że od lat 80. każda dekada była cieplejsza od poprzedniej — trend ten ma się utrzymywać.

Organizacja twierdzi, że rok 2024 był najcieplejszym rokiem w historii pomiarów, ze średnią globalną temperaturą około 1,55°C powyżej poziomu z końca XIX wieku.

Mit: CO2 nie jest zanieczyszczeniem

Konta w mediach społecznościowych, które negują antropogeniczne zmiany klimatu, często twierdzą, że dwutlenek węgla „nie jest zanieczyszczeniem", lecz „pokarmem dla roślin".

Posty w języku portugalskim i chorwackim, które widziało BBC, sugerują nawet, że większa ilość CO2 w atmosferze może być dobra dla natury.

Zanieczyszczenia to substancje, które po wprowadzeniu do środowiska są szkodliwe dla ekosystemów lub zdrowia ludzi.

Na normalnym poziomie CO2 w atmosferze jest niezbędne dla życia na Ziemi: bez gazów cieplarnianych takich jak CO2 nasza planeta byłaby zbyt zimna, by podtrzymywać życie — podaje NASA.

Rośliny również wykorzystują CO2 — wraz z wodą i światłem słonecznym — do produkcji tlenu i materii organicznej, które stanowią podstawę większości łańcuchów pokarmowych na Ziemi.

Jednak gdy w atmosferze znajduje się za dużo CO2, naukowcy klasyfikują go jako „zanieczyszczenie", ponieważ zaczyna powodować szkody.

Według WMO, poziom dwutlenku węgla osiągnął rekordowy poziom w 2024 r., wzrastając od 1750 roku z około 280 cząsteczek na milion do 423.

Naukowcy jednoznacznie powiązali ten napędzany przez człowieka wzrost stężenia CO2 w atmosferze z globalnym ociepleniem i twierdzą, że ma on znaczne konsekwencje dla ekosystemów.

„Lasy stają się bardziej podatne na pożary, uprawy są niszczone przez susze lub powodzie, a dzika przyroda traci siedliska, gdy ekosystemy tracą równowagę," mówi Michelle Kalamandeen, ekolożka, naukowczyni i konsultantka zajmująca się ochroną przyrody z Kanady.

IPCC podaje, że większa ilość CO2 w atmosferze może zwiększać wzrost roślin, ale może to nie wystarczyć, by zrównoważyć negatywne skutki zmian klimatu, w tym stres cieplny i niedobór wody.

Mit: To podpalenia, a nie zmiany klimatu, powodują pożary lasów

Kiedy wybuchają duże pożary lasów — jak miało to miejsce na początku tego roku w USA, Korei Południowej i Turcji — niektórzy użytkownicy mediów społecznościowych koncentrują się na podpaleniu jako przyczynie, odrzucając rolę czynników takich jak zmiany klimatu.

Viralowe posty o aresztowaniu podpalaczy często pełne są drwin z naukowców i polityków, którzy wiążą konkretne pożary ze zmianami klimatu.

Jednak choć wiele pożarów faktycznie jest wywoływanych celowo lub przypadkowo przez ludzi, sprowadzanie pożarów lasów do jednej przyczyny jest „fundamentalnie mylące," mówi dr Dolors Armenteras, badająca ekologię pożarów na National University of Colombia.

Przypisywanie konkretnych pożarów zmianom klimatu jest trudne — częściowo dlatego, że na pożary wpływa wiele czynników, w tym sposób zarządzania lasami, pogoda i ukształtowanie terenu.

Wiemy jednak, że zmiany klimatu tworzą idealne warunki do występowania i rozprzestrzeniania się pożarów lasów.

IPCC podaje, że w regionach takich jak zachodnia Ameryka Północna czy południowa Europa, zmiany klimatu doprowadziły do wzrostu tzw. „pogody pożarowej": połączenia długotrwałej suszy, ekstremalnych upałów i silnych wiatrów.

W takich warunkach źródło zapłonu — czy to naturalne, jak piorun, czy spowodowane przez człowieka, jak podpalenie lub wypadek — w połączeniu z obfitą roślinnością może prowadzić do ekstremalnych pożarów lasów.

„Pytanie nie brzmi: podpalenie czy zmiany klimatu," mówi dr Armenteras. — „Chodzi o to, jak ocieplający się klimat z większą liczbą ekstremów potęguje skutki każdego źródła zapłonu, tworząc katastrofalne zachowania ognia, które dziś obserwujemy w wielu miejscach."

Mit: To 'inżynieria klimatu' powoduje ekstremalne zjawiska pogodowe

Twierdzenia, że intensywne opady deszczu, powodzie czy huragany są spowodowane manipulacją pogodą lub geoinżynierią, regularnie pojawiają się w internecie.

Kiedy w zeszłym roku gwałtowne powodzie nawiedziły Dubaj w Zjednoczonych Emiratach Arabskich czy Walencję w Hiszpanii, wielu użytkowników mediów społecznościowych szybko wskazało na te praktyki.

Jednak manipulacja pogodą i geoinżynieria — które różnią się od siebie — nie tłumaczą ekstremalnych zjawisk pogodowych, jakie występują w różnych częściach świata.

Manipulowanie pogodą jest możliwe.

Jedną z najczęstszych technik — zasiewanie chmur — stosowano w ostatnich latach w ponad 30 krajach, w tym w Chinach, Meksyku i Indiach, według raportu rządu USA.

Technika ta polega na wprowadzaniu do istniejących chmur drobnych cząsteczek (np. jodku srebra), aby spowodować kondensację lub zamarzanie pary wodnej, zwiększając szansę na deszcz lub śnieg.

„Techniki manipulacji pogodą działają na małą skalę i w bardzo krótkich okresach," mówi prof. Govindasamy Bala z Centrum Nauk o Atmosferze i Oceanach w Indyjskim Instytucie Nauk. — „Dlatego nie mogą tłumaczyć przyspieszających zmian klimatu w każdej części tej planety w ciągu ostatnich kilku dekad."

Choć istnieją pewne spory co do skuteczności technik modyfikacji pogody, takich jak zasiewanie chmur, naukowcy zgadzają się, że same nie mogą powodować dużych powodzi ani burz na wielką skalę.

Geoinżynieria odnosi się do prób manipulowania środowiskiem w celu zmiany klimatu.

Jedną z często wspominanych form geoinżynierii jest modyfikacja promieniowania słonecznego — rozpylanie w atmosferze drobnych cząsteczek określonych substancji, aby odbijały światło słoneczne z powrotem w kosmos i teoretycznie chłodziły Ziemię.

Poza niewielką liczbą lokalnych eksperymentów, geoinżynieria słoneczna nie jest prowadzona na dużą skalę nigdzie na świecie.

Jednak w wielu krajach, w tym w Wielkiej Brytanii, w ostatnich latach inwestowano w badania nad inżynierią słoneczną, aby sprawdzić, czy mogłaby pomóc w ograniczeniu niebezpiecznego ocieplenia.

Co zatem stoi za niektórymi ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi, których doświadcza świat?

Naukowcy mówią, że zmiany klimatu sprawiają, iż niektóre rodzaje ekstremalnej pogody, takie jak fale upałów czy intensywne opady, stają się bardziej prawdopodobne i bardziej gwałtowne.

Ten tekst został napisany i sprawdzony przez dziennikarzy BBC. Przy tłumaczeniu zostały użyte narzędzia AI, jako część projektu pilotażowego.

Edycja: Magdalena Mis