Dlaczego Izrael i Iran walczą ze sobą

Prezydent Stanów Zjednoczonych Donald Trump poruszył kwestię zmiany przywództwa w Iranie, pisząc w mediach społecznościowych "dlaczego miałoby nie dojść do zmiany reżimu???".

W miniony weekend Stany Zjednoczone dołączyły do Izraela, atakując irańskie obiekty nuklearne.

Wysocy urzędnicy USA zapewniali wcześniej, że obalenie reżimu w Iranie nie było celem amerykańskiej akcji militarnej.

Amerykańskie działania militarne nastąpiły po tygodniu ataków między Iranem i Izraelem.

Eksperci i korespondenci BBC odpowiadają na pytania dotyczące tego, co dzieje się teraz oraz co może się stać, jeśli konflikt się zaostrzy.

Dlaczego Izrael zaczął bombardować Iran?

Stanowisko Izraela w tej sprawie jest takie, że nie ma wyboru. Izrael uważa, że w ciągu ostatnich kilku miesięcy Iran przyspieszył prace w kierunku budowy broni nuklearnej. Według Izraela rozmowy mające na celu ograniczenie irańskiego programu nuklearnego prowadziły donikąd, zatem atak był konieczny.

Izrael powiedział, że widzi egzystencjalne zagrożenie ze strony Iranu i że jeżeli Iran będzie posiadał broń jądrową to ją wykorzysta, gdyż wcześniej zapowiadał zniszczenie Izraela.

Pogląd, że Iran był bliski zbudowania broni nuklearnej nie jest powszechnie podzielany przez inne kraje regionu, Międzynarodową Agencję Energii Atomowej czy też raport amerykańskiego wywiadu udostępnionego BBC, który nie stwierdził, że Iran był bliski zakończenia prac nad bronią jądrową.

- Frank Gardner, korespondent ds. bezpieczeństwa

Dokąd mogą się udać cywile w Iranie?

Siły Obronne Izraela (IDF) wydały kilka zawiadomień dotyczących ewakuacji niektórych części stolicy Teheranu, lecz obszary te są niezwykle gęsto zaludnione.

Widzieliśmy nagrania przedstawiające ogromne korki na drogach i długie kolumny samochodów próbujących wydostać się z Teheranu w kierunku północnej części kraju, która jest uznawana za bezpieczną.

Jednak również tam doszło do uderzeń rakietowych. Ponieważ cele izraelskich ataków są bardzo rozległe, żadnego obszaru nie można uznać za bezpieczny.

Rząd w Teheranie ogłosił, że stacje metra będą otwarte przez całą dobę, aby ludzie mogli się tam schronić.

Teheran ma 10 mln mieszkańców, więc można sobie wyobrazić, że ewakuacja takiej liczby osób tak naprawdę nie jest możliwa.

- Nafiseh Kohnavard, korespondentka na Bliskim Wschodzie

Czy sojusznicy Iranu mogliby wesprzeć go w konflikcie z Izraelem?

Nie sądzę - teraz już raczej nie.

Odkąd Hamas zaatakował Izrael 7 października 2023 r., Izrael systematycznie niszczył pierwszą linię obrony, którą dysponował Iran.

Osłabili Hamas w Strefie Gazy i w dużej mierze nadwyrężyli arsenał Hezbollahu w Libanie. Syria nie jest już sojusznikiem Iranu, ponieważ Baszar al-Assad został obalony (choć nie przez Izrael), a Huti w Jemenie nie są zbyt dobrze skoordynowani.

- Frank Gardner, korespondent ds. bezpieczeństwa

Kto jest przywódcą Iranu i jakie ma poparcie?

Najwyższym przywódcą Iranu jest Ali Chamenei. Jest on liderem religijnym, ale ma znacznie większą władzę niż prezydent Iranu.

Jest głównodowodzącym sił zbrojnych i podejmuje decyzje dotyczące kraju, łącznie z negocjacjami ze Stanami Zjednoczonymi.

Nie ma on jednak poparcia całego Iranu. Jego naród jest podzielony, a podział ten ciągle się pogłębia.

Iran był świadkiem ogromnych protestów przeciwko reżimowi zaledwie dwa lata temu. Kobiety uczestniczyły w tych protestach, domagając się swoich praw i wolności.

Nie możemy jednak ignorować faktu, że reżim nadal ma swoich zwolenników - zwłaszcza w siłach zbrojnych, które są z nim powiązane.

- Nafiseh Kohnavard, korespondentka na Bliskim Wschodzie

Co stanie się, jeśli reżim w Iranie zostanie obalony?

Nie ma na to pytanie jednoznacznej odpowiedzi.

W ciągu ostatnich kilku lat mogliśmy zaobserwować, że nie ma w Iranie zjednoczonej opozycji, która mogłaby zastąpić rząd.

Obecnie istnieją różne opcje, w tym Reza Pahlavi, wygnany syn byłego szacha Iranu, który obecnie mieszka za granicą.

Pahlavi ma zwolenników w Iranie i poza nim, ale trudno powiedzieć, ilu ich jest.

Ma też przeciwników, w tym reformatorów wewnątrz kraju. Mogą oni nie być zainteresowani przywróceniem irańskiej monarchii, która została obalona prawie 40 lat temu.

Nie jest więc jasne, czy istnieje jednoznaczna alternatywa [dla reżimu].

- Nafiseh Kohnavard, korespondentka na Bliskim Wschodzie

Gdzie jest Fordo i gdzie się znajduje?

Tajna lokalizacja Fordo była celem zarówno ostatnich ataków USA, jak i wcześniejszych ataków Izraela. Dlaczego?

Fordo znajduje się około 200 km na południe od Teheranu i jest jednym z dwóch krytycznych miejsc wzbogacania uranu, jakie posiada Iran.

W celach bezpieczeństwa został wbudowany w górę. Jest to jedno z kluczowych miejsc, których Iran używa do zwiększania zapasów wzbogaconego uranu.

Fordo było już zaatakowane przez IDF. Uważa się jednak, że ataki były wymierzone w irańskie rakiety ziemia-powietrze i systemy obrony powietrznej wokół Fordo, aby je osłabić.

- Mikey Kay, prowadzący "Security Brief" w BBC News

Czy Iran jest blisko zdobycia bomby atomowej?

Jedynymi osobami, które naprawdę wiedzą, czy Iran pracował nad budową bomby atomowej, są najbardziej zaufani irańscy naukowcy nuklearni i wybrani urzędnicy bezpieczeństwa, oraz najwyższy przywódca. Reszta to domysły.

Alarm został jednak podniesiony na początku tego miesiąca, gdy agencja nuklearna Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ) uznała, że Iran po raz pierwszy od prawie 20 lat naruszył swoje zobowiązania w zakresie nierozprzestrzeniania broni jądrowej.

Iran zgromadził około 400 kg uranu wzbogaconego do 60%, czyli znacznie powyżej poziomu potrzebnego do cywilnych celów nuklearnych.

Agencja ONZ stwierdziła, że Iran nie współpracował z nią w pełni i że nie była w stanie zweryfikować, czy nie doszło do przekierowania materiału jądrowego w kierunku produkcji broni jądrowej. Nie jest to jednak równoznaczne ze stwierdzeniem, że Iran dążył do zbudowania bomby.

Izraelskie wojsko stwierdziło, że "według danych wywiadowczych w ciągu ostatnich kilku miesięcy Iran był bliżej niż kiedykolwiek uzyskania broni jądrowej".

Ale dane czyjego wywiadu? Najwyraźniej nie najbliższego sojusznika Izraela. W marcu dyrektor ds. wywiadu narodowego Stanów Zjednoczonych, Tulsi Gabbard, powiedziała Kongresowi, że "chociaż Iran posiada zapasy uranu klasy zbrojeniowej, nie wygląda na to, by budował broń jądrową".

Tymczasem Iran zawsze utrzymywał, że jego program nuklearny jest całkowicie pokojowy.

- Frank Gardner, korespondent ds. bezpieczeństwa

Czy Izrael posiada broń jądrową?

Szacuje się, że Iran posiada około 90 głowic nuklearnych. Ale prawdziwa odpowiedź jest taka, że tego nie wiemy.

Iran nie potwierdził ani nie zaprzeczył, że posiada potencjał nuklearny.

Izrael nie jest sygnatariuszem traktatu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej, które jest globalnym porozumieniem mającym na celu powstrzymać kolejne państwa przed wejściem w posiadanie bomb.

Uzyskanie broni jądrowej wymaga trzech elementów: po pierwsze, uranu wzbogaconego do 90%, po drugie, zdolności do zbudowania głowicy, a po trzecie, sposobu dostarczenia tej głowicy do celu.

W chwili obecnej Izrael nie złożył jawnej deklaracji w żadnej z powyższych kwestii.

- Mikey Kay, prowadzący "Security Brief" w BBC News

Ten tekst został napisany i sprawdzony przez naszych dziennikarzy, używając przy tłumaczeniu narzędzi AI, jako część projektu pilotażowego.

Edycja: Nicole Frydrych i Magdalena Mis.