عبدالحسیب عمار

در یازدهم سپتامبر سال 2001 میلادی، تنها ابرقدرت جهان، در داخل خاک خود مورد حمله قرار گرفت. این حمله، برای آمریکایی ها، اهانتی نپذیرفتنی بود.

در یک شبانه روز، چهره آمریکا دگرگون شد و وفاداری کشورهای عربی که نزدیک ترین متحدآن واشنگتن پنداشته می شدند، زیر سوال رفت.

جورج بوش رئیس جمهور آمریکا که بیش از یکسال از ورودش به کاخ سفید نگذشته بود و برخی از کارشناسان در توانایی او در رهبری آمریکا شک و تردید نشان می دادند، ساعاتی پس از این رویداد شگرف، خطاب به جهانیان گفت: " جستجو برای یافتن عاملان این کارهای شیطانی ادامه دارد، من از نهادهای امنیتی و قانونی خواسته ام تا عاملان را پیدا کنند و به دادگاه بکشانند. هیچ فرقی میان تروریست ها و کسانی که آنها را پناه داده اند نیست".

آغاز حمله

'شیطانی'  جستجو برای یافتن عاملان این کارهای شیطانی ادامه دارد، من از نهادهای امنیتی و قانونی خواسته ام تا عاملان را پیدا کنند و به دادگاه بکشانند. هیچ فرقی میان تروریست ها و کسانی که آنها را پناه داده اند نیست جورج بوش

در بهار سال ۲۰۰۳میلادی، آمریکا به بهانه نابودی سلاحهای کشتار جمعی عراق و ادعای ارتباط رژیم صدام حسین با القاعده، عراق را زیر حملات سنگین هوایی و زمینی قرار داد و در نهم آوریل، بغداد به اشغال نیروهای تحت رهبری آمریکا درآمد.

اکنون که هفت سال از آغاز جنگ آمریکا بر ضد القاعده و آنچه تروریسم می خواند، می گذرد، آیا نشانه ای از شکست این گروه به چشم می خورد؟

عمرو الشوبکی کارشناس مسایل مربوط به گروه‎های اسلامگرا در جهان عرب می گوید: "پیش از یازدهم سپتامبر، سازمان القاعده دارای پایگاهی واحد و رهبران برجسته ای بود. اما اکنون این گروه مانند گذشته سازمان یافته نیست، بلکه متشکل از شاخه های کوچکی است که از القاعده، تنها الگوبرداری می کنند، بدون آنکه ارتباط مستقیمی با آن داشته باشند".

'سرطان'

این کارشناس عرب، معتقد است که آمریکایی ها از همان آغاز در نحوه برخورد با القاعده دچار اشتباه شدند: "دخالت آمریکا در افغانستان بیشتر به برخورد یک جراح با سرطان شباهت داشت. این نوع برخورد بجای اینکه زخم را ریشه کن کند، منجر به آن شد که میکروب به سایر اجزای بدن سرایت کنند. به عبارت دیگر، دخالت آمریکا باعث شد تا شبکه های کوچک القاعده در دیگر مناطق جهان پراکنده شوند".

گسترش 'میکروب'  دخالت آمریکا در افغانستان بیشتر به برخورد یک جراح با سرطان شباهت داشت. این نوع برخورد بجای اینکه زخم را ریشه کن کند، منجر به آن شد که میکروب به سایر اجزای بدن سرایت کند عمرو الشوبکی

در سالهای اخیر در برخی از کشورهای اروپایی و حتی جنوب آسیایی نشانه هایی از این رویکرد تازه به خوبی دیده شد. پس‎لرزه های یازدهم سپتامبر در مادرید، لندن و بالی اندونزی، و بازداشت افراد مظنون به عضویت در القاعده در برخی از کشورهای اروپایی، نشانه هایی از فعالیت این شبکه در مناطق مختلف بود.

در شمال آفریقا، در کشورهایی مانند الجزایر و مراکش، القاعده رشد چشمگیری یافته و در دو سال اخیر، یک رشته از مرگبارترین حملات، توسط گروه های وابسته به القاعده، انجام شده است.

فعالیت این گروه در منطقه مرزی میان افغانستان و پاکستان نیز متوقف نشده است. ظهور مصطفی ابوالیزید فرمانده عملیاتی القاعده در افغانستان در نوار ویدیویی چند روز پیش (دوشنبه ۸ سپتامبر) ایمن الظواهری مرد شماره دو القاعده، نشان می دهد که این گروه می خواهد ادعاهای آمریکا مبنی بر کشته شدن ابوالیزید را رد کند و نشان دهد که القاعده در این منطقه همچنان فعال است.

پیام القاعده

اما شبکه القاعده چه پیامی دارد که همچنان جوانان مسلمان دارای گرایشهای تندروانه را در صفوف خود جلب می کند؟

عبدالله انس، از رهبران جبهه نجات اسلامی الجزایر و از جنگجویان سابق عرب که در دهه ۱۹۸۰ در کنار مجاهدین افغان با اشغالگران روس می جنگید، می گوید القاعده دارای یک اندیشه منسجم یا مکتب و پروژه سیاسی نیست.

به نظروی، آنچه این گروه مطرح می کند یک سلسله شعارهای غیرعملی و خوراکی برای رسانه هاست و این گروه از اوضاع منفی حاکم بر جوامع مسلمان و دخالت غرب، برای جذب جوانان مسلمان استفاده می کند.

'خوراک رسانه ها'  آنچه این گروه (القاعده) مطرح می کند یک سلسله شعارهای غیرعملی و خوراکی برای رسانه هاست و این گروه از اوضاع منفی حاکم بر جوامع مسلمان و دخالت غرب، برای جذب جوانان مسلمان استفاده می کند عبدالله انس

در مقابل، در مناطق دیگر جهان اسلام به ویژه در عراق، افراطگری بیش ازحد القاعده نتیجه معکوس برای این گروه درپی داشته است.

آمریکا در عراق، با استفاده از این فرصت، قبایل سنی عراقی را تشویق کرد تا شوراهای موسوم به "مجالس بیداری" را برضد القاعده تشکیل دهند که نتایج رضایت بخشی بدست داد و جورج بوش به عنوان یک دستاورد بزرگ ازآن یاد کرد.

اما عبدالله انس می گوید آمریکایی ها نقش مهمی در بیرون راندن القاعده از مناطق سنی نشین عراق ندارند: "رسالت القاعده برای جوانان بی تجربه و تحصیل نکرده، بسیارجالب بود. آنهایی که فکر می کنند جهان اسلام و دین اسلام مورد حمله قرارگرفته است. بنابراین آنها فکر می کنند باید به القاعده بپیوندند تا از دین دفاع کنند. به نظرمن این شعار، چهار یا پنج سال پیش برای جذب افراد خوب بود. اما حالا واقعیت برای مردم آشکار شده است. القاعده حالا تصفیه شده و از مناطق سنی نشین عراق اخراج شده است".

این جنجگوی سابق عرب می گوید این خود سنی های عراق بودند که القاعده را از مناطق خود اخراج کردند، نه آمریکایی ها، یا شیعیان عراق: "این کار توسط همان کسانی که قبلا از القاعده حمایت می کردند صورت گرفت. زیرا این افراد درک کردند که این گروه به جز سردادن شعار برضد اشغالگران یا صلیبی ها، کار دیگری نمی کند."

کاهش فعالیت القاعده

در عربستان سعودی و دیگر کشورهای عرب حوزه خلیج فارس نیز فعالیت القاعده کاهش یافته است. دست‎کم در دوسال اخیر، شماری از دانشمندان برجسته مسلمان مانند دکتر سید امام، بنیانگذار و رهبر سابق گروه خشونت طلب الجهاد مصر و شیخ سلمان العوده ازعلمای برجسته سعودی که در گذشته پشتیبان گروه‎های خشونت طلب بودند، عملکرد خونین القاعده و عملیات انتحاری آن در کشورهای غربی را به شدت مورد انتقاد قرار دادند.

با این حال، بیشتر تحلیلگران، با توجه به تحولی که در ماهیت القاعده به وجود آمده و تاکتیک‌های تازه ای که این گروه از آن استفاده می کند، معتقدند که القاعده به تلاش خود برای استخدام جوانان مسلمانان ادامه خواهد داد.

جنگ میان غرب و گروههای خشونت طلب اسلامگرا، اکنون به یک نبرد ایدئولوژیک تبدیل شده است. سلاح عمده القاعده و دیگر گروه‌های خشونت طلب اسلامگرا در این جنگ، استفاده از احساسا ت و عواطف جوانان مسلمان است.

درست است که شبکه القاعده از فعالیت گذشته خود باز مانده است، اما هنوز از اوضاع منفی حاکم بر کشورهای مسلمان و دخالت آمریکا در آنها، با مهارت سود می برد.