خسرو خواجه نوری پژوهشگر تاريخ معاصر ايران

	سيد محمد طباطبايی

تحصيلات مقدماتی و علوم شرعی را نزد پدرش آموخت و حکمت و فلسفه را نزد ميرزا ابوالحسن جلوه فيلسوف بزرگ دوره ناصری آموخت. او چندی هم در نزد شيخ هادی نجم آبادی شاگردی کرد. سيد محمد در سال ۱۲۹۹ عازم سفر حج شد و از آنجا به سامره رفت تا تحصيلات خود را پيش ميرزای شيرازی تکميل کند.

در سال ۱۳۰۰هجری قمری پدرش سيد صادق درگذشت و طباطبايی خانواده خود را به سامره آورد و نزديک به ده سال در سامره بود تا به مقام اجتهاد نايل آمد و جزو خواص ياران ميرزای شيرازی شده، در امور سياسی طرف مشورت او قرار می گرفت.

پس از ماجرای رژی و تحريم تنباکو، ناصرالدين شاه که از ميرزای آشتيانی دلتنگ بود و می خواست به وسيله روحانيون ديگر نفوذ او را محدود کند، چون اين کار از روحانيون تهران ساخته نبود، نامه ای به ميرزای شيرازی نوشت و از او خواست چند نفر از مجتهدان مورد اعتماد خود را که ايرانی باشند به تهران بفرستد.

ميرزای شيرازی شيخ محمدرضا مجتهد قمی و طباطبايی را به همين منظور به تهران فرستاد. طباطبايی تلاش می کرد از دربار دوری کند. وی خواستار حکومت ملی و اجرای قانون و عدالت بود و تعقيب اين هدف را وظيفه شرعی خود می دانست.

سيد محمد طباطبايی گام هايی نيز در راه معارف جديد برداشت از جمله تاسيس مدرسه اسلاميه به نظامت ناظم الاسلام کرمانی و مديريت برادرش سيد اسدالله طباطبايی بود.

هنگامی که مخالفت ها در دوران مظفرالدين شاه، به ويژه از سوی تجار و بازاريان، بالا گرفت، طباطبايی در پيمانی با ديگر مجتهد متنفذ تهران، سيد عبدالله بهبهانی، به معترضين و در واقع به رهبری جنبش مشروطه پيوستند.

در اين اوقات جمعی از بازرگانان برای شکايت از اعمال مسيو نوز نزد وی رفته و او نيز به آنها قبولاند که زير بار ظلم نروند. عين الدوله، صدراعظم که از اتحاد طباطبايی و بهبهانی در هراس بود، حاضر شد بيست هزار تومان به طباطبايی تقديم کند تا از همراهی با بهبهانی دست بردارد اما وی قبول نکرد.

	نمایندگان مجلس اول مشروطه (دو تصویر بالا وسط بهبهانی و طباطبایی و نفر وسط صنیع الدوله اولین رییس مجلس)

پاييز سال 1284 خورشيدی ماجرای تنبيه بازرگانان قند - به دليل گرانی - پيش آمد. چند روز پس از آن طباطبايی به همراه بهبهانی به حضرت عبدالعظيم مهاجرت کردند و تاسيس عدالت خانه را خواستار شدند.

بر اثر حوادث مسجد جمعه و قتل و جرح عده ای از طلاب و بازاريان، مهاجرت کبری و رفتن به قم صورت پذيرفت. با مهاجرت علما، موضوع جدی تر شد؛ تهران و شهرهای ديگر ايران صحنه شورش های مردمی شد و شاه سرانجام تا حدی در برابر خواسته های مهاجرين سپر انداخت.

عين الدوله، صدراعظمی که همه معترضين خواستار برکناری اش بودند، عزل شد و مشيرالدوله به صدارت رسيد و مجتهدان به تهران بازگشتند؛ در نتيجه اقدامات طباطبايی و بهبهانی نظامنامه مشروطه نوشته شد و به امضاء شاه رسيد و فرمان مشروطه صادر، دستور انجام انتخابات داده شد.

در انتخابات دوره اول نظر براين بود که از طرف اقليت وکيل انتخاب نشود و حق انتخاب خود را به مسلمانان تفويض نمايند، به همين دليل يهوديان وکالت خود را به سيد عبدالله و ارمنيان وکالتشان را به طباطبايی تفويض کردند. ارباب جمشيد تنها کسی بود که به عنوان نماينده زرتشتيان انتخاب شد.

طباطبايی در مجلس از وزنه های موثر بود و مردم اعتقاد زيادی به او داشتند. بعد از آنکه محمدعلی شاه مجلس را به توپ بست، طباطبايی و بهبهانی و چند تن ديگر از نمايندگان به باغ امين الدوله پناه بردند ولی پس از مدت کمی حکومت از محل اختفا آنها با خبر شد. عده ای سرباز به آنجا ريختند؛ همه ساکنان را دستگير کردند و سيد محمد طباطبايی را هم به باغشاه بردند.

با اين حال محمدعلی شاه طباطبايی و بهبهانی را در اندرون باغشاه پذيرفت و برای دلجويی هزينه سفر و رفتن طباطبايی را از پايتخت پرداخت. طباطبايی مدتی در شميران توقف کرد و بعد به سمت خراسان روانه شد و در مشهد رحل اقامت افکند.

رکن الدوله والی خراسان که مرد معتدلی بود طباطبايی را محترم می داشت اما با تاسيس انجمن توسط وی راضی نبود. بدين خاطر وقايع را به تهران گزارش کرد و مشيرالسلطنه، رييس وزرا، با تلگرافی به طباطبايی فهماند که اين کار برايش گران تمام خواهد شد. اما طباطبايی نيز اهميتی به حرف های مشيرالسلطنه نداد و کارهای خود را دنبال می کرد.

پس از فتح تهران و عزل محمد علی شاه مراسمی در مرقد امام رضا برگزار شد و مردم به شادی و پايکوبی پرداختند و طباطبايی نيز با برخی همراهانش در اين مراسم شرکت داشت. پس از شکل گيری حکومت جديد، طباطبايی به تهران بازگشت و مورد استقبال مردم واقع شد، مجددا مرجعيت خود را پيدا کرد.

با آغاز جنگ جهانی اول و اشغال ايران، طباطبايی نيز جزو روحانيونی بود که از ايران مهاجرت کرد. او حدود يکسال در استانبول توقف کرد. در سال 1296 خورشيدی به تهران بازگشت و سرانجام در دی ماه ۱۲۹۹ شمسی در سن ۸۱ سالگی درگذشت. جسدش را در مقبره خانوادگی خاندان طباطبايی در حضرت عبدالعظيم دفن کردند.