آتش‌بس حدیده؛ آغاز پایان جنگ یمن؟

در جنگ یمن بالاخره آن لحظه دور از دسترس رسید. در بندر حدیده آتش بس اعلام شد؛ بندری که در این جنگ داخلی به یک موضع حیاتی برای طرفین تبدیل شده و جنگ بر سر کنترل آن، سه سال است که کشته می‌گیرد.

همزمان سرنوشت بندر حدیده برای بازیگران بین‌المللی که نگران فاجعه انسانی در یمن بودند چنان اهمیت یافته بود که عالی‌ترین سطوح میانجیگری بین‌المللی و شخص دبیر کل سازمان ملل، به طور مستقیم درگیر مذاکرات شد.

با این آتش‌بس، شورشیان حوثی بعد از چهار سال این بندر استراتژیک را ترک می‌کنند و کنترلش را نه سازمان ملل، بلکه "نیروهای محلی" زیر نظر سازمان ملل بر عهده خواهند گرفت که احتمالا گروههای یمنی تحت حمایت امارات خواهند بود.

چه برای حوثی‌ها که این بندر را از دست می‌دهند چه برای طرف مقابل که کنترل بندر را به دست می‌گیرد، این اتفاق می‌تواند لحظه سرنوشت‌سازی در این جنگ داخلی باشد. این بندر چه اهمیتی دارد و آیا به راستی در پی توافق روز پنج‌شنبه، آغاز پایان جنگ یمن رقم خورده است؟

بندر حدیده، شاهرگ یمن است

نخستین و مهم‌ترین ویژگی بندر حدیده این است که بخش اصلی مواد غذایی و کمک‌های بشردوستانه مورد نیاز کشور جنگ‌زده یمن، از این بندر وارد می‌شود. بر اساس گزارش‌های مختلف بین ۷۰ تا ۸۰ درصد مواد غذایی کل کشور از این بندر وارد می‌شود و به همین دلیل، به رغم اینکه حدیده از عدن کوچکتر است، اما موقعیتی مرکزی و حیاتی پیدا کرده است.

همین موقعیت استراتژیک سبب شد تا از سال ۲۰۱۵ و پیش از آغاز جنگ داخلی یمن، ورود بدون خونریزی گروه "انصارالله" یا همان حوثی‌ها به این شهر و تصرف بی‌دردسر آن، با حساسیت تمامی بازیگران یمنی دنبال شود.

در فاصله کوتاهی بعد از آغاز جنگ داخلی و آغاز حملات ائتلاف نیروهای نظامی به رهبری عربستان برای بازگرداندن عبد ربه منصور هادی به قدرت، نیروهای اماراتی، بیرون راندن حوثی‌ها از حدیده را به عنوان یکی از اولویت‌های خود تعیین کردند.

اما از همان ابتدا، احتمال شکل‌گیری یک فاجعه انسانی در صورت حمله به این بندر، موجب شد تا دولت باراک اوباما با نقشه امارات مخالفت کند و در نهایت جلوی عملیات نظامی علیه حدیده را در سال ۲۰۱۶ بگیرد.

با به قدرت رسیدن دونالد ترامپ، موضع واشنگتن درباره بندر حدیده تغییر کرد اما همچنان مساله کمک‌رسانی و لزوم باز نگاه داشتن راه انتقال مواد غذایی موجب شد تا چراغ سبز واشنگتن در همان ابتدای کار روشن نشود.

در نهایت وقتی از میانه تابستان سال ۲۰۱۸ (دقیقا از روز ۲۳ خرداد)، عملیات فراگیر علیه بندر حدیده آغاز شد، خیلی سریع پیش‌بینی‌ها درباره بحران انسانی در یمن به حقیقت نزدیک شد و خبرها و گزارش‌ها درباره کمبود مواد غذایی و دارویی که عموما سازمان ملل منتشر می‌کرد، افزایش یافت.

هشدارهای مکرر نهادهای بین‌المللی موجب شد که امارات تحت فشار قرار بگیرد تا از نبرد در حدیده خودداری کند. این فشارها بی‌تاثیر نبودند و در این مدت اماراتی‌ها و نیروهای وابسته به آنها، چندین بار مجبور شدند تا جنگ را در حدیده متوقف کنند.

یکی از موضوعات اصلی که کنترل حدیده را برای گروهی مانند حوثی‌ها و سرنوشت جنگ مهم می‌کند، تاثیر این بندر بر درآمد این گروه است.

بر اساس برآورد موسسه مطالعاتی چتم‌هاوس که در پایان سال ۲۰۱۷ منتشر شد، گروه حوثی‌ها تا پایان این سال، ماهانه حدود ۱۰ میلیارد ریال یمن (۳۰ میلیون دلار) از محل تعرفه‌های گمرکی درآمد کسب می‌کرده؛ رقمی که احتمالا در سال ۲۰۱۸ به دلیل افزایش درگیری‌ها کاهش یافته است. نکته مهم درباره این تحقیق این است که بر اساس آمارهای مرکز گمرک صنعا، بخش اصلی این درآمد از بندر حدیده به دست می‌آمده.

این رقم، بخش مهمی از هزینه‌های گروه حوثی‌ها، به ویژه توزیع پول در میان هوادرانشان را تامین می‌کرده است.

البته این موضوع بدین معنا نیست که تمامی درآمد گمرک از واردات یمن در این مدت نصیب گروه حوثی‌ها شده است. دولت منصور هادی نیز در بخش‌هایی از خاک کشور که کنترل را در دست دارد، مراکز جمع‌‌آوری تعرفه گمرکی تاسیس کرده و از ورود کالا به این مناطق نیز تعرفه دریافت می‌کند. تحقیق چتم‌هاوس نشان می‌دهد که در دوره مشابه، دولت مرکزی یمن نیز از مراکز گمرکی خود بین ۱۸ تا ۲۰ میلیارد ریال یمن (۵۴ تا ۶۰ میلیون دلار) درآمد داشته است.

در نهایت درآمدهای حدیده یکی از دلایلی مهمی بوده که هم به گروه حوثی‌ها و هم به جبهه روبه‌رو انگیزه می‌داد تا برای به دست گرفتن حدیده بجنگند.

آغاز پایان؟

بر اساس آتش‌بس جدید، حوثی‌ها نه فقط شاهراه حدیده، بلکه باید یک منبع درآمد مهم را وانهند و عقب‌نشینی کنند. هم امارات هم عربستان در یک سال اخیر بارها درباره اهمیت این موضوع برای شکست حوثی‌ها و پایان دادن به جنگ صحبت کرده‌اند. در واقع هر بار که فشارها بر سر جنگ در حدیده و اثرات مخرب انسانی آن بالا می‌گرفت، طرفداران اماراتی و عربستانی این حمله، تصرف حدیده را چونان قطع منبع اصلی درآمد حوثی‌ها تصویر می‌کردند و با این استدلال بر لزوم ادامه جنگ پای می‌فشاردند.

علاوه بر این، سال‌ها تبلیغات درباره اهمیت بندر حدیده و نقشش بر سرنوشت جنگ، عملا به یک عامل روانی برای طرفین نیز تبدیل شده است. به همین دلیل، عقب‌نشینی از حدیده - هر قدر صلح آمیز و بدون تلفات - هم برای شبه‌نظامیان حوثی هم برای نظامیان یمنی، عربستانی و اماراتی می‌تواند ارزش نمادین داشته باشد و در جنگی که هیچ توازنی میان قدرت نظامی طرفین وجود ندارد، بر روحیه کسانی که در میدان اسلحه در دست دارند، اثر بگذارد.

با چنین استدلال‌هایی شاید تحول در بندر حدیده، آغاز پایان جنگ به نظر برسد.

اما این جنگ، پیچیدگی‌های دیگری نیز دارد.

اول اینکه درباره تاثیر از دست دادن حدیده بر میزان درآمد حوثی‌ها اختلاف نظر وجود دارد. گروه بین‌المللی بحران، در تازه‌ترین گزارش خود پیش‌بینی کرده که حوثی‌ها در صورت عقب‌نشینی از حدیده کماکان می‌تواند مراکز گمرکی جدیدی را در مرزهای تازه بنا کند و از محل تعرفه‌های واردات درآمد داشته باشد.

علاوه بر این، شکل حمایت ایران از گروه حوثی‌ها هم محل اختلاف نظر است. مقامات در تهران مدتها از "حمایت معنوی" از حوثی‌ها صحبت می‌کردند. اما این لحن، آرام آرام تغییر کرد و در نهایت، سپاه پاسداران از "حضور مستشاری" در یمن سخن گفت که به معنای مشاوره نظامی به گروه حوثی‌ها در جنگ یمن بود. این موضع حتی تا آنجا تغییر کرد که حدود یکسال پیش، محمد علی جعفری فرمانده سپاه، کمکهای ایران به گروه حوثی‌ها را "عمدتا معنوی" توصیف کرد.

ایران، اگر چه از صلح یمن استقبال کرده اما این صلح ممکن است در شرایط مختلفی به دست بیاید. صلح در شرایطی که که حوثی‌ها اصلی‌ترین منبع درآمدشان را از دست داده‌اند یا احتمال شکست‌هایشان بیشتر است، با صلحی که این گروه در قدرت باقی بماند و در اداره حکومت مشارکت بکند (شبیه به وضعیتی که وقتی به صنعا رفتند شکل گرفت)، قابل مقایسه نیست. به همین دلیل اگرچه حوثی‌ها حدیده را از دست می‌دهند اما هنوز ایران را از دست نداده‌اند و پایان این جنگ سه ساله، با تصمیمات تهران، بی‌ارتباط نیست.

آنسوی جبهه نیز، عربستان به دلیل تحولات ناشی از قتل جمال خاشقجی و تغییر نظر کنگره آمریکا درباره جنگ یمن، به شکل بی‌سابقه‌ای تحت فشار است تا جنگ را پایان دهد. این مسئله که چه بسا بر تصمیم حوثی‌ها برای عقب‌نشینی از حدیده نیز اثر گذاشته، یکی از دیگر از عواملی است که موجب می‌شود تا راه حل نظامی و احتمال عملیاتی برای رفتن به سوی صنعا، دستکم در شرایط سیاسی کنونی، کمتر از همیشه باشد.

بدین ترتیب با در نظر گرفتن نقش بازیگران منطقه، آتش‌بس حدیده نه آغاز پایان جنگ یمن، بلکه شاید تنها آغاز پایان بحران بشردوستانه جنگ یمن باشد؛ جنگی که در سه سال گذشته هزاران قربانی گرفته و میلیون‌ها نفر را در یکی از فقیرترین کشورهای خاورمیانه بی‌خانمان کرده است.