کشتی نتانیاهو سوراخ شده؛ آیا غرق می‌شود یا قایق نجات دارد؟

"بی‌بی" یا بنیامین نتانیاهو در دو قدمی شکستن رکورد تاریخی دیوید بن گوریون بود تا به نخست‌وزیری تبدیل شود که بیش از هر کس دیگری از ابتدای تاسیس اسرائیل تا امروز٬ این مقام را در اختیار داشته؛ اما هر روز که می‌گذرد٬ این رکوردشکنی تاریخی غیرممکن‌تر به نظر می‌رسد.

استعفای آویگدور لیبرمن٬ وزیر دفاع تندروی کابینه از یک طرف و رقابت‌های درون کابینه برای تصدی این وزارت از طرف دیگر٬ او را در موقعیت آسیب‌پذیری قرار داده که به راحتی می‌تواند عمر نخست‌وزیری‌اش را پیش از انتخابات پارلمانی سال آینده میلادی اسرائیل به آخر برساند.

او در مجموع نزدیک به ۱۳ سال در اسرائیل نخست‌وزیر بوده که از این مدت٬ نزدیک به ۱۰ سالش (۱۰ سال گذشته) به شکل مداوم و بی هیچ وقفه‌ای بوده. در این مدت او هر بار با بحرانی جدی روبه‌رو شده - از جنگ‌های پیاپی گرفته تا پرونده‌های متعدد فساد و شکایت و افشاگری‌های مطبوعاتی - هر بار به شکلی از بحران جان سالم به در برده و عالی‌ترین مقام اجرایی کشورش را حفظ کرده است.

این‌بار نیز اگر چه احتمال سقوط کابنیه ائتلافی "بی‌بی" از هر زمان دیگری جدی‌تر به نظر می‌رسد٬ اما او همچنان این بخت را خواهد داشت تا با توپ پر در انتخابات شرکت کند.

ائتلاف شیشه‌ای

ائتلافی که نتانیاهو برای رسیدن به قدرت شکل داد٬ در ابتدا٬ ائتلافی قرص و محکم٬ اما شلوغ بود. فهرستی بلند از اکثر حزب‌های دست‌راستی اسرائیل که موفق شده بودند در پارلمان به کرسی نمایندگی دست یابند: حزب لیکود (حزب خود نتانیاهو) در کنار احزاب "اتحاد یهودیت توراتی"٬ شاس٬ کولانو (همه ما)٬ خانه یهودی (هابیت هایهودی) و اسرائیل خانه ما (حزب آویگدور لیبرمن).

در نظام پارلمانی اسرائیل٬ احزاب کوچک به دلیل تنوع تفکرات سیاسی در این کشور٬ چالش‌های منحصربه‌فردی که اسرائیل با آن روبه رو است و سیستم انتخاباتی‌ نمایندگی تناسبی٬ همواره این بخت را دارند تا با به دست آوردن حداقل سه و ۲۵ صدم درصد آرا به پارلمان راه یابند. به همین دلیل است که احزاب بزرگ اسرائیل عموما نمی‌توانند بالای ۵۰ درصد آرا به دست بیاورند و برای تشکیل کابینه باید با احزاب دیگر ائتلاف کنند.

از سال ۲۰۱۵ و آخرین انتخابات اسرائیل٬ حزب نتانیاهو ۳۰ کرسی در پارلمان ۱۲۰ نفره کشورش در اختیار دارد؛ ۲۵ درصد کرسی‌ها. اما نتانیاهو با همین ائتلاف‌ها موفق شد که بیش از نیمی از پارلمان را سوار قطار دولت خود بکند و نخست‌وزیر شود. بدین ترتیب چند تن از دست‌راستی‌ترین سیاستمداران و احزاب اسرائیلی که عموما خواستار برخوردی تند با فلسطینی‌ها هستند٬ وارد کابینه شدند و هر کدام وزارتخانه‌ای را به دست گرفتند.

یکی از این چهره‌های راست تندروی اسرائیلی٬ آویگدور لیبرمن بود که از آغاز اوج‌گیری دوباره نتانیاهو و نخست‌وزیری‌اش در سال ۲۰۰۹ همواره دست در دست او٬ در عالی‌ترین سطوح قدرت اسرائیل پست‌هایی مهم را بر عهده داشته؛ از معاونت نخست‌وزیری٬ تا وزارت خارجه و سرانجام وزارت دفاع.

حالا که لیبرمن پشت نتانیاهو را خالی کرده٬ او نه تنها حمایت هواداران حزب "اسرائیل خانه ما" را از دست داده٬ بلکه تعداد کرسی‌های ائتلافش در کابینه نیز به عدد حساس ۶۱ کاهش یافته است. به همین دلیل است که از اینجا کمابیش همه حزب‌های کوچک دیگر٬ اهرم چانه‌زنی قابل توجهی برای رسیدن به امتیازهای بیشتر در کابینه دارند. نتانیاهو به هر کس بگوید نه٬ ائتلافش از هم می‌پاشد و انتخابات پیش از موعد برگزار خواهد شد.

شمارش معکوس

جای خالی لیبرمن٬ یعنی وزارت دفاع٬ جایزه بزرگی است که احزاب کوچکتر برایش خیز برداشته‌اند و در میانشان٬ نفتالی بنت٬ از حزب "خانه یهودی" بیش از دیگران سرنوشتش را به این رقابت دامن زده است.

حزب "خانه یهودی" از نظر سیاستهای دست راستی٬ شباهت بسیاری به حزب "اسرائیل خانه ما" دارد با یک تفاوت بنیادین: برخلاف "اسرائیل خانه ما"٬ بنت و هم حزبی‌هایش آدمهایی مذهبی هستند و با رویکرد سکولار لیبرمن و طرفدارانش (که گروه بزرگی‌شان یهودیان مهاجر از سرزمین‌های شوروی سابق هستند) زاویه دارند.

با این حال بهانه استعفای لیبرمن مساله‌ای است که موجب شده تا پای بنت هم به ماجرا باز شود: لیبرمن می‌گوید رویکرد نتانیاهو در قبال غزه و فلسطینی‌ها٬ موضعی ملایم است و باید از خود شدت عمل بیشتری نشان دهد. چنین ادعایی نه فقط برای نتانیاهو بلکه برای هر سیاستمداری که پایگاه آرایش در میان طرفداران جناح راست قرار گرفته٬ می‌تواند به یک هزینه انتخاباتی تبدیل شود. اساسا لیبرمن که این چنین به روی متحد یک دهه اخیرش شمشیر کشیده٬ با صحبت از انتخابات پیش از موعد نشان داد که منافع انتخاباتی برایش یک انگیزه مهم بوده.

اگر کشتی نتانیاهو سوراخ شده٬ برای چهره‌ای مانند نفتالی بنت٬ همراهی بیشتر با نخست‌وزیر و ماندن در این کشتی٬ نیاز به دلایل بیشتری دارد. به همین دلیل است که فعالین حزب "خانه یهودی" خیلی سریع بعد از استعفای لیبرمن٬ نام بنت را به عنوان گزینه بعدی وزارت دفاع مطرح کردند و سرانجام در موضع‌گیری رسمی اعلام کردند که شرط ماندن در ائتلاف برای این حزب٬ تصدی پست با ارزش وزارت دفاع است. بنت در حال حاضر وزیر آموزش و پرورش است.

خود نفتالی بنت هم در نهایت در روز پنج‌شنبه گفت که در دیدار با نتانیاهو به او گفته که باید وزیر دفاع شود "تا اسرائیل دوباره برگردد به روزگار پیروزی." اگر بنت به عنوان وزیر دفاع انتخاب نشود و حزبش از ائتلاف کناره بگیرد٬ تعداد کرسی‌های ائتلاف نتانیاهو در پارلمان به ۵۶ کرسی کاهش خواهد یافت و به احتمال زیاد در پی سقوط دولت٬ انتخابات برگزار خواهد شد.

علاوه بر او٬ باقی همراهان نتانیاهو در کشتی ائتلاف نیز موقعیت بهتری نزد طرفداران و رای دهندگانشان ندارند. و شاید به همین دلیل است که آنها نیز یکی بعد از دیگری از نتانیاهو خواسته‌اند تا کوتاه بیاید و انتخابات زودرس برگزار کند. موشه کحلون٬ رئیس حزب میانه "کولانو" و وزیر دارایی و آریه درعی٬ وزیر کشور و از بنیانگذاران حزب ارتدوکس افراطی "شاس"٬ هر دو از چهره‌های مهمی بودند که این خواسته را مطرح کردند.

آتش‌بس پرهزینه

دلیل اصلی این بحران که در نهایت می‌تواند نتانیاهو را از قدرت به پایین بکشد٬ آتش‌بسی است که او با گروه فلسطینی حماس اعلام کرد. درگیری تازه میان اسرائیل و فلسطینیان غزه از روز یکشنبه آغاز شد و خیلی سریع به تنشی انجامید که از جنگ سال ۲۰۱۴ تاکنون سابقه نداشته است.

در روز یکشنبه٬ یک گروه از ماموران مخفی اسرائیلی در غزه لو رفتند و کار به تیراندازی کشید. در این درگیری یک اسرئیلی و هفت فلسطینی کشته شدند. در روز دوشنبه حماس با پرتاب راکت جنوب اسرائیل را هدف گرفت. در جریان این حملات یک فلسطینی دیگر کشته شد. او از جمله فلسطینی‌هایی بود که برای کار به اسرائیل می‌روند. در پاسخ به این حملات٬ ارتش اسرائیل حملات گسترده‌ای را علیه اهداف حماس در غزه آغاز کرد. در حملات اسرائیل نیز هفت فلسطینی کشته شدند.

در نهایت روز سه‌شنبه حماس و اسرائیل با میانجیگری مصر آتش بس اعلام کردند که ظاهرا آویگدور لیبرمن با آن مخالف بود. لیبرمن دو سال پیش وعده داده بود که اگر وزیر دفاع شود در ۴۸ ساعت کار حماس را یکسره خواهد کرد. او وزیر دفاع شد و به جای دو روز٬ دو سال گذشت و حماس هم سرجایش بود. او انتقادها را در نهایت با این استعفای خبرساز پاسخ داد و در سخنرانی‌اش در پارلمان٬ دیگران را - بدون نام بردن از نتانیاهو - مقصر وضعیت موجود معرفی کرد.

برخی ناظران تصمیم نتانیاهو را برای اعلام آتش‌بس با مساله طرح صلح دولت آمریکا بی‌ارتباط نمی‌دانند. دونالد ترامپ رئیس‌جمهوری آمریکا بارها از "معامله قرن" برای حل مساله اسرائیل و فلسطین صحبت کرده و با فرستادن دامادش جرد کوشنر به منطقه به این تصور دامن زده که در حال رایزنی برای یک مذاکره کلیدی است. این میان برخی نزدیکی ویژه کاخ سفید به دربار سعودی و باقی کشورهای عربی حاشیه خلیج‌فارس را نیز در چارچوب همین تلاش‌ها ارزیابی کردند.

بحران سیاسی اخیر می‌تواند سرنوشت این طرح صلح را نیز به خطر بیاندازد. هر چند که در نهایت کاخ سفید اعلام کرد به رغم بحران سیاسی اخیر که برای "بی‌بی" پیش آمده٬ بر اساس برنامه قبلی ظرف دو ماه آینده این طرح اعلام خواهد شد؛ طرحی که در صورت برپایی انتخابات دوباره و چه بسا تغییر ترکیب سیاسی رهبری اسرائیل٬ نیازمند شریکی تازه برای مذاکرات است. اینکه این شریک تازه گوشی برای شنیدن درباره صلح دارد یا نه‌٬ پرسشی است که پاسخش بعد از انتخابات روشن می‌شود.

فعلا همه نگاهها متوجه نتانیاهو است که بود و نبودش به اما و اگرهای بسیاری گره خورده است.