مطالعات جایکا ۲۲ منطقه شهر تهران را در بر می گیرد و میزان خسارت زلزله احتمالی در آن پیش بینی شده است

گزارش نهایی این مطالعات که با همکاری (مرکز مطالعات زلزله و زیست محیطی تهران بزرگ) و (جایکا) صورت پذیرفت، پس از ۱۸ ماه، در آذرماه سال۱۳۷۹ تحت عنوان (ریز پهنه‏بندی لرزه‏ای تهران بزرگ) انتشار یافت. این گزارش بازتاب چندانی در رسانه های ایران پیدا نکرد و ماهنامه روند اقتصادی بخش هایی از آن را چاپ کرد.

مطالعات جایکا که ۲۲ منطقه کلان شهر تهران را فرا می‏گرفت، بر دو هدف اصلی استوار بود: تهیه نقشه‏هایی برای تهیه طرح پیشگیری از بحران شهری و منطقه ای در گستره تهران بزرگ و ارائه توصیه هایی برای کاهش اثر بحران ناشی از زلزله.

خسارات زلزله احتمالی تهران- بخش دوم

خسارات زلزله احتمالی تهران- بخش سوم

در این مطالعات بر پایه اسناد و گزارشهایی که پیشتر توسط محققان ایرانی و خارجی تهیه شده بود، ویژگی‏های گسل‏های فعال اصلی در تهران و اطراف آن مورد بررسی قرار گرفت. از میان بسیاری از گسل‏های فعال در منطقه، احتمال فعال شدن سه گسل، بیش از همه تشخیص داده شد: گسل مشا، گسل شمال تهران و گسل جنوب ری.

گسل مشا که حدود ۲۰۰ کیلومتر طول دارد از گسل‏های اساسی البرز مرکزی است که در شمال تهران قرار گرفته و از حاشیه رشته کوه در غرب به سوی شرق البرز گسترش می‏یابد. گسل شمال تهران در دامنه رشته کوه البرز با طول حدود ۹۰ کیلومتر قرار دارد و از کن تا لشگرک ادامه می یابد. این گسل در لشگرک به گسل مشا فشم می‏پیوندد. گسل‏های جنوب و شمال ری نیز از شاخص‏ترین گسل‏ها در دشت‏های جنوبی تهران هستند و حدود ۲۰ کیلومتر طول دارند.

چهار سناریوی زلزله

ساختمان های دارای سازه فولادی و یا بتن مسلح نوع صفر که مقاومت بالایی در برابر زلزله دارند، عمدتا در قسمت شمالی شهر پراکنده اند، اما ساختمان های فولادی. آجری که مقاومت کمی در برابر زلزله دارند، بیشتر در بخش جنوبی شهر هستند

مطالعات جایکا بر پایه مطالعات و تحقیقات انجام شده بر روی گسل‏های عمده تهران واسناد تاریخی زلزله‏هایی که از سال ۷۴۳ میلادی در تهران واقع شده، چهار سناریوی زلزله برای تهران در نظر گرفته شد.

سه سناریو مربوط به فعال شدن سه گسل اصلی شهر تهران است و یک سناریو نیز برای فعال شدن گسل‏های پنهان در زیر لایه‏های رسوبی شهر تهران. به این ترتیب، چهار مدلی که برای سناریو زلزله ها در نظر گرفته شد عبارتند از: مدل گسل ری، مدل گسل شمال تهران، مدل گسل مشا، و مدل شناور. البته برای بدترین نوع زلزله و شدت این زلزله نیز براساس نظریات علمی محاسباتی انجام شده است.

براین اساس، در سناریوی زلزله مدل گسل ری، منطقه جنوبی شهر شدت زلزله ۹ و منطقه شمالی آن، شدت زلزله بین ۷ تا ۸ را احساس خواهد کرد. در مدل گسل شمال تهران، شدت زلزله در بخش شمالی شهر به ۹ و در بخش جنوبی آن به ۷ می رسد. بخش بزرگی از شهر شدت زلزله ۸ را تجربه خواهد کرد. در مدل گسل مشا، در قسمت بزرگی از شهر، زلزله‏ای با شدت ۷ احساس خواهد شد. در مدل شناور نیز بخش اعظم شهر شدت زلزله ۸ و چندین قسمت نیز شدت زلزله ۹ را تجربه خواهند کرد.

خسارت به ساختمان‏ها

در مطالعات جایکا ساختمان‏های مسکونی از ساختمان‏های تجاری و کارخانجات و بناهای عمومی مهم از قبیل مدارس، بیمارستان‏ها و ایستگاه‏های آتش نشانی، تفکیک شده اند و خسارات ناشی از چهار سناریوی زلزله برای این ساختمان‏ها به طور جداگانه محاسبه شده است. منظور از ساختمان (خسارت دیده) ساختمانی است که تنها به علت ارتعاش لرزه‏ای (و نه سوانح ثانویه‏ای همچون آتش سوزی، انفجار و ...) دچار خسارات سنگین شود و فرو بریزد و بدون تعمیرات اساسی قابل سکونت نباشد.

ویژگی‏های ساختمان‏های مسکونی:۴۵ درصد ساختمان‏ها سازه آجری و فلزی دارند، ۴۰ درصد دارای سازه فلزی هستند، ۱۰ درصد از بتن مسلح و درصد اندکی نیز از ساختار خشتی برخوردارند

گروه مطالعاتی برای برآورد خسارات ساختمان‏های مسکونی، یک بانک اطلاعاتی براساس نتایج آمارگیری سال ۱۳۷۵ تهیه کرد و اطلاعات آن با آمار تعداد طبقات ساختمان‏ها که توسط اداره پست ارائه گردید، مطابقت داده شد.

ویژگی‏های ساختمان‏های مسکونی تهران، که شمار آن ۹۰۰ هزار واحد برآورد شد، از این قرار است: ۴۵ درصد ساختمان‏ها سازه آجری و فلزی دارند، ۴۰ درصد دارای سازه فلزی هستند، ۱۰ درصد از بتن مسلح و درصد اندکی نیز از ساختار خشتی برخوردارند.شش دهم درصد ساختمان‏های مسکونی که سازه فلزی دارند، در ده سال گذشته ساخته شده‏اند.

در سازه‏های فلزی پایه‏ها و تیرها با استفاده از جوشکاری کارگاهی به یکدیگر اتصال داده شده‏اند که این منجر به کم شدن اعتبار (یا قابلیت اعتماد به) این اتصالات می‏شود. بنابراین انتظار نمی‏رود که سازه‏های فلزی به طور کامل در برابر زلزله مقاومت موثری نشان دهند.

بسیاری از پایه‏های فلزی اندازه مناسب (یا لازم) ندارند و اکثر پایه‏های بتن مسلح، فاقد میلگرد کافی هستند.

ساختمان‏های دارای سازه بتن مسلح دو دسته هستند. یک دسته، ساختمان‏هایی که هم در پایه‏ها و هم در دیوارها از بتن مسلح برخوردارند و دسته دیگر، ساختمان‏هایی که پایه‏های آنها از بتن مسلح اما دیوارها آجری هستند.

شمار اندکی از ساختمان‏ها دیوار برشی مناسب دارند. این امر، هم در مورد سازه‏های فلزی و هم در مورد سازه‏های آجری صادق است. دیوارهای موجود در سازه‏های فولادی و آجری، با آجر نازک ساخته می‏شوند و واضح است که این نوع دیوار عملکرد دیوار برشی را ندارد.

مقاومت ساختمان ها

به این ترتیب، ساختمان های تهران به طور کلی از نقطه نظر مقاومت در برابر زلزله، به ۹ گروه تقسیم می شوند:

ساختمان‏های آجری و فلزی یا سنگی و فلزی، ساختمان‏های دارای سازه فلزی نوع ۱ (ساخته شده بعد از سال ۱۳۷۱، با یک تا سه طبقه)، ساختمان‏های دارای سازه فلزی نوع ۲ (ساخته شده قبل از سال ۱۳۷۰ یا دارای بیش از ۴ طبقه)، ساختمان‏های بتنی نوع صفر(سازه‏های بتن مسلح با بیش از ۶ طبقه)، ساختمان‏های بتنی نوع ۱ (ساخته شده بعد از سال ۱۳۷۰ و دارای ۱ یا ۲ طبقه، ساختمان‏های بتنی نوع ۲ (ساخته شده قبل از سال ۱۳۷۰ یا دارای بیش از ۳ طبقه)، ساختمان‏های دارای سازه تمام چوبی، ساختمان‏های با بلوک سیمانی (با هر نوع سقف) با آجر و چوب یا با سنگ و چوب، یا تمام آجری یا سنگ و آجری، ساختمان‏های خشتی و چوبی، و خشت و گلی.

ساختمان های دارای سازه فولادی و یا بتن مسلح نوع صفر که مقاومت بالایی در برابر زلزله دارند، عمدتا در قسمت شمالی شهر پراکنده اند، اما ساختمان های فولادی. آجری که مقاومت کمی در برابر زلزله دارند، بیشتر در بخش جنوبی شهر هستند.