محمد قوام

در جریان سفر اخیر نوری مالکی، نخست وزیر عراق، به تهران، یکی از نمایندگان مجلس ایران درباره سرنوشت غرامت جنگ سئوالی مطرح کرد. وزیر امور خارجه ایران که مخاطب این سئوال بود، هنوز به این پرسش 18 ساله پاسخی نداده است.

همزمان با پایان جنگ ایران و عراق، که بر اساس قطعنامه 598 سازمان ملل، بغداد آغازگر آن شناخته شد، بحث های مربوط به غرامت جنگی ایران از عراق نیز مطرح شد. دولت اکبر هاشمی رفسنجانی رقم خسارت های وارده به ایران را معادل هزار میلیارد دلار عنوان کرد و سازمان ملل این رقم را به 200 میلیارد دلار کاهش داد.

با این همه نه دولت ایران اقدام عملی برای دریافت غرامت های خود کرد و نه حکومت صدام حسین در صدد جبران خسارت های وارده به ایران برآمد. در سال های پایانی حکومت صدام نیز که عراق زیر تحریم های شدید اقتصادی قرار داشت ایرانیان بحث درباره غرامت گرفتن از دولت فقرزده بغداد را کاری بیهوده تصور می کردند که احتمال داشت به قیمت از دست رفتن همیشگی غرامت ها منجر شود.

با حمله نظامی نیروهای ائتلاف به رهبری ایالات متحده آمریکا که به سقوط صدام حسین و حکومت بعثی منجر شد، امید هایی برای مذاکره درباره مسایل باقی مانده از جنگ ایران و عراق به وجود آمد. از جمله این مسایل بحث درباره غرامت های جنگی بود که با توجه به وضعیت عراق و مشکلات عدیده دولت این کشور در تامین امنیت و ثبات فعلا در دستور کار دو کشور قرار ندارد.

از زمان پذیرش قطعنامه 598 توسط عراق و ایران که به جنگ خاتمه داد، دو کشور به لحاظ حقوقی در حالت ترک جنگ و آتش بس قرار دارند و به رغم روابط دوستانه کنونی ایران و عراق، تا کنون هیچ قرارداد صلحی میان تهران و بغداد به امضا نرسیده است

18 سال در حالت آتش بس

در واقع اگر بحث درباره غرامت های جنگی در زمان صدام مطرح نمی شد به واسطه روابط تیره دو کشور بود و حال نیز که این موضوع به بایگانی سپرده شده به علت روابط دوستانه تهران با اولین دولت پس از صدام است که طیف عمده ای از اعضای آن را شیعیان نزدیک به ایران تشکیل می دهند.

اما فقط بحث غرامت های ایران از عراق نیست که از دستور کار دو کشور خارج مانده است. از زمان پذیرش قطعنامه 598 توسط عراق و پس از چندی ایران که به جنگ 2هزار و 900 روزه خاتمه داد، دو کشور به لحاظ حقوقی در حالت ترک جنگ و آتش بس قرار دارند و برخلاف روابط دوستانه ای که اینک ایران و عراق با یکدیگر دارند، تا کنون هیچ قرارداد صلحی میان تهران و بغداد به امضا نرسیده است.

از جمله دیگر مسایلی که میان ایران و عراق در وضعیت بلاتکلیفی قرار دارد اجرای عهدنامه 1975 ميلادی است. در زمستان اين سال - یعنی کمتر از پنج سال پیش از حمله عراق به ایران - جلساتی برای تنظیم قرار داد مودت میان دولت ایران و عراق با میانجیگری الجزایر آغاز شده بود.

از امیر کبیر تا احمدی نژاد

به موجب اعلاميه مشترک محمدرضا پهلوی و صدام حسين در الجزيره، پايتخت الجزاير، تهران و بغداد توافق کردند که مرزهای آبی خود را بر اساس خط فرضی که از عمیق ترین قسمت قابل کشتی رانی بستر اروندرود (شط العرب) عبور می کند، تعیین کنند.

چند ماه بعد، عباسعلی خلعتبری، وزیر امور خارجه ایران، و سعدون حمادی، همتای عراقی وی، در حضور عبدالعزیز بوتفلیقه، رییس جمهور فعلی الجزایر و وزیر امور خارجه وقت این کشور، با هدف اجرای اعلامیه سران آن زمان دو کشور، عهدنامه مربوط به مرز مشترک و حسن همجواری میان ایران و عراق را در بغداد به امضا رساندند.

بر اساس مفاد این عهد نامه، ایران و عراق باید بر اساس پروتکل قسطنطنیه و صورتجلسه های کمیسیون تعیین مرز (1913 و 1914 ميلادی) مرزهای سرزمینی خود را تعیین کنند. مذاکرات پروتکل قسطنطنیه را میزا تقی خان امیر کبیر، صدر اعظم وقت ناصرالدین شاه قاجار، پیش از فروپاشی امپراتوری عثمانی و تشکیل کشور عراق با دولت عثمانی انجام داده بود.

مرز آبی دو کشور و حدود کشتیرانی در اروندرود (شط العرب) بر اساس همین عهدنامه تعیین شد، و همچنين قرار بر لایروبی کامل آن به نوبت، که آخرین بار پیش از شروع جنگ دو کشور توسط ایران انجام شد.

خروج یکجانبه عراق از عهدنامه و ابهام 26 ساله

نیمروز 31 شهریور 1359 خورشيدی صدام حسین در تلویزیون دولتی عراق ظاهر شد و با پاره کردن نسخه ای از قرار داد الجزيره و خروج یکجانبه از این پیمان، حمله به ايران را آغاز کرد

در حالی که مفاد زیادی از عهدنامه 1975 الجزيره از جمله تعیین دقیق مرزها هنوز به اجرا درنیامده بود، نیمروز 31 شهریور 1359 خورشيدی صدام حسین در تلویزیون دولتی عراق ظاهر شد و با پاره کردن نسخه ای از قرار داد الجزيره و خروج یکجانبه از این پیمان، حمله به ايران را آغاز کرد.

برخی کارشناسان می گویند هشت سال جنگ ایران و عراق و بلافاصه پس از آن حمله صدام به کویت که جنگ اول خلیج فارس را در پی آورد، و متعاقب آن تحریم های شدید بین المللی علیه عراق، دولت این کشور را چنان گرفتار کرد که فرصتی به تهران نداد تا زمینه ای برای گفتگو و مذاکره درباره اجرای عهدنامه 1975 بیابد.

موضع عراق درقبال عهدنامه 1975 تا به امروز نیز پس از 26 سال از خروج یکجانبه این کشور از آن چندان مشخص نیست.

این موضوع البته واکنش منتقدان دولت را هم در پی آورد اما دولت محمد خاتمی که در زمان آن حکومت صدام سقوط کرد و دولت فعلی ایران نیز که یک سال از عمر آن می گذرد و برخی از اعضای آن از منتقدان سکوت درباره سرنوشت عهدنامه 1975 بودند، تا کنون بر اجرای آن سکوت کرده اند.

نه غرامت جنگی نه محاکمه صدام

تنها واکنش به موضوعات جاری میان تهران و بغداد از جمله موضوع غرامت از سوی عبالعزيز حکیم، عضو شورای حکومت انتقالی عراق، بود که گفته بود کشورش "باید" غرامت جنگ هشت ساله را به ایران بپردازد.

ایران که در دوره صدام مجال گفتگو درباره مسایل دوجانبه را نمی یافت گویی اینک در طرح موضوعات دو جانبه دچار رودربایستی با دوستانش شده است

در آن زمان سخنگوی وزارت امور خارجه ایران گفت که بحث تشکيل دادگاه صدام حسين و طرح شکايت از او اولويت بيشتری نسبت به درخواست غرامت مالی از عراق دارد و بحث غرامت "فعلا" مطرح نيست.

مهمترین اتفاقی که در سال های اخیر در روابط دو کشور به طور رسمی و حقوقی رخ داده است، انتشار بیانیه وزرای امور خارجه ایران و عراق است که طی آن ايران و عراق، صدام حسين و مقامات پيشين حکومتش را آغازگر جنگ دو کشور در سال 1359 خورشيدی معرفی کردند و خواستار محاکمه او شدند.

پيش از اين برخی مقامات حکومت تازه عراق نيز همچون دولتمردان ايرانی، صدام حسين را مسبب جنگ هشت ساله ای دانسته بودند که بر اساس گزارش ها به کشته شدن حدود يک ميليون نفر از شهروندان دو کشور منجر شد. اما اين نخستين بار بود که بغداد در اقدامی رسمی و مشترک با تهران، رئيس جمهور پيشين عراق را "تجاوزگر" و مسئول جنگ دو کشور اعلام می کرد.

با این همه موضوع حمله صدام به ایران نیز در جریان دادگاه وی و دیگر متهمان حکومت بعثی به فراموشی سپرده شد و کیفر خواستی که ایران برای دادگاه صدام فرستاده بود هرگز دراین دادگاه مطرح نشد.

در حالی که سرنوشت غرامت های جنگی، آتش بس، عهدنامه 1975و شکایات ایران از صدام روشن نیست، دیدارهای پی در پی مقام های عراقی از ایران گویای روابط گرم و حسنه دو کشور است که طی سال های اخیر رشد بی سابقه ای یافته است.

ایران که در دوره صدام مجال گفتگو درباره مسایل دوجانبه را نمی یافت گویی اینک در طرح موضوعات دو جانبه دچار رودربایستی با دوستانش شده است.