محمد قوام

	رهبر ناتوان کوبا ميزبان اجلاس جنبش عدم تعهد خواهد بود

محمود احمدی نژاد، رییس جمهور ایران، پیش از این در گفتگوی تلفنی با رهبر کوبا که آن زمان در بیمارستان به سر می برد، برای او آرزوی سلامتی کرده بود تا آقای کاسترو با سلامت مزاج در دهه هشتم عمر برای دومین بار ریاست جنبش غيرمتعهدها را به عهده بگیرد.

آقای احمدی نژاد نیز در اجلاس چهاردهم غیرمتعهدها حضور دارد.

مهمترین دستور کار اجلاس چهاردهم سران این سازمان، پرونده اتمی ایران، بحران عراق و تنش ها در خاورمیانه خواهد بود.

منوچهر متکی وزیر امور خارجه ایران که یک روز پیش از آقای احمدی نژاد به کوبا رفته تا مقدمه سفر رییس جمهور ایران را مهیا کند در گفتگو با همتای کوبایی خود از دستور کار اجلاس چهاردهم غیرمتعهدها و پرونده اتمی ایران سخن گفته است.

آنگونه که خبرگزاری های ایران خبر می دهند "فيليپ پرز روكه" وزیر خارجه كوبا گفته که جنبش غیرمتعهدها به حمايت خود از برنامه های اتمی جمهوری اسلامی ادامه خواهد داد.

فلسفه وجودی

جنبش عدم تعهد در سال 1340 خورشیدی در اوج جنگ سرد و فضای دوقطبی غرب و شرق با هدف وحدت میان کشورهایی که در اردوگاه کمونیسم و امپریالیسم قرار نداشتند، تشکیل شد.

فروپاشی شوروی در سال 1370 و در پی آن پايان جنگ سرد، ضرورت وجود جنبش غيرمتعهدها را کم کرد.

طی این دوره اين جنبش در واقع تعريف خود را از دست داد و عملا در موضعی انفعالی قرار گرفت.

جنبش غيرمتعهدها در عین حال شکل سازمانی هدفمندی نیز ندارد چنانكه اين سازمان فاقد ساختارهای رسمی از جمله اساسنامه، دبيرخانه يا بدنه اجرايی است.

در عين حال به دليل اصرار بر نظرات متفاوت و اختلاف منافع اعضای جنبش، غيرمتعهدها از معيار واحد در جامعه جهانی حمايت نمی كنند.

60 درصد خاک جهان؛ 20 درصد توليد ناخالص ملی

كشورهای عضو جنبش غيرمتعهدها، دو سوم از كشورهای جهان را تشكيل می دهند اما تنها 20 درصد از توليد ناخالص داخلی جهان را در اختيار دارند.

رشد اقتصادی بيشتر کشورهای عضو این سازمان در دهه 90 میلادی كمتر از دهه 60 بوده است.

کارشناسان می گویند 114 عضو این سازمان اگرچه خواهان قدرت گرفتن آن هستند اما تعداد زياد اعضا و رمق ناچيز سياسی و اقتصادی بيشتر آنها، نتوانسته غيرمتعهدها را به يک قدرت بين المللی تبديل كند.

	رئيس جمهور ايران در اين اجلاس شرکت می کند

در سیزدهمین اجلاس سران کشورهای غیرمتعهد که سه سال پیش در مالزی برگزار شد، نماينده ايالات متحده گفته بود آمريكا بيشتر به جنبه های اقتصادی اين سازمان توجه دارد و نسبت به گفتگوهای سياسی آن بی تفاوت است.

گروه تماس 15 نيز كه چند سال پس از آغاز به كار غيرمتعهدها تشكيل شد، مجموعه ای از كشورهای به نسبت قدرتمند غيرمتعهد است.

کشورهای کوبا، ايران، برزيل، شيلی، آرژانتين، کلمبيا، مصر، هند، اندونزی، جامائيکا، کنيا، مالزی، مکزيک، نيجريه، پرو، سنگال، سريلانکا، ونزوئلا، الجزاير و زيمبابوه اعضای گروه تماس 15 هستند که در حاشیه اجلاس غیرمتعهدها، جلسه ای نیز در کوبا برگزار خواهند کرد.

اين گروه که هدف آن مبارزه با فقر و بیکاری با تکيه بر پيشبرد تجارت، علوم و تکنولوژی خوانده شده، در سال 1367 و با عضويت شماری از کشورهای عضو جنبش عدم تعهد تاسيس شد.

جنگ ایران و عراق و جنبش غیرمتعهد ها

پس از تشکیل جمهوری اسلامی در ایران، حکومت جدید با تجدید نظر در روابط خود با غرب به ویژه ایالات متحده که دیگر تعهدی نسبت به آن نمی دید، از پیمان دفاعی "سنتو" که اعضای آن ایران، پاکستان، ترکیه، عراق، بریتانیا و ایالات متحده بودند خارج شد و به عضویت جنبش غیرمتعهد ها در آمد.

ابراهیم یزدی وزیر خارجه دولت موقت جمهوری اسلامی در شهریور ماه 1358 با حضور در اجلاسی که اتفاقا در کوبا و به ریاست این کشور برگزار می شد، پیوستن تهران به این سازمان را اعلام کرد.

درست یک سال پس از پیوستن ایران به جنبش غیرمتعهدها، عراق که تحت ریاست صدام حسین اداره می شد جنگ هشت ساله خود را با ایران آغاز کرد.

از این پس جنبش غیرمتعهدها که تا آن زمان عمده فعالیت اش مخالف های تئوریک با گسترش امپریالیسم و نفوذ کمونیسم بود دستور کار مهمی پیدا کرد که جنگ دو کشور عضو این سازمان یعنی ایران و عراق بود.

	جنبش عدم تعهد از جمله سعی کرد به پايان جنگ ايران و عراق کمک کند

سال 1359 به دنبال اوج گيری حملات عراق عليه ايران و درخواست تهران برای بررسی بيشتر موضوع جنگ، جنبش عدم تعهد يک كميته حسن نيت مركب از نمايندگان دولت های كوبا، يوگسلاوی، الجزاير، زامبيا، هند، پاكستان و سازمان آزاديبخش فلسطين تشكيل داد تا فعاليت خود را برای خاتمه جنگ آغاز كنند.

صدام حسین، رئیس جمهور عراق، از همان ابتدا نظر مثبتی به دخالت غيرمتعهدها در جنگ نداشت و به بهانه حضور الجزاير در گروه حسن نيت به تصمیم های گرفته شده بی اعتنایی می کرد.

كميته حسن نيت در آبان ماه سال 1359 تصميم گرفت كه به تهران و بغداد سفر كند اما نخست وزير وقت ايران اعلام كرد كه تا وقتی نيروهای عراقی خاک ايران را ترک نكرده اند تهران هيچ پيشنهاد آتش بسی را قبول نخواهد كرد.

به اين ترتيب نخستين فعاليت های كميته حسن نيت به نتيجه نرسيد. در آبان ماه 1359 رییس جمهور وقت ایران در نامه ای خطاب به سران كشورهای غيرمتعهد خواستار موضع گيری آنها در مقابل عراق شد.

از بهزاد نبوی تا علی اکبر ولایتی

در روزهای پايانی بهمن سال 1359 جلسه ای به میزبانی هند در دهلی نو برگزار شد، دولت هند معتقد بود كه طرح مسئله جنگ ايران و عراق باعث تضعيف جنبش عدم تعهد می شود.

بهزاد نبوی كه رياست هيأت ايران در اجلاس هند را برعهده داشت، در سخنرانی اش خواستار رسيدگی جنبش به مسئله جنگ و محكوم كردن عراق و عقب نشينی صدام و تعليق عضويت بغداد در جنبش غیر متعهدها شد.

	در سال 1359 بهزاد نبوی رياست هيأت ايران را در اجلاس غيرمتعهدها در هند برعهده داشت

دو سال پس از اجلاس دهلی نو، اين بار وزرای خارجه كشورهای غيرمتعهد در خرداد سال 1361 در هاوانا، پایتخت کوبا، جمع شدند تا دستور كار هفتمين اجلاس سران را كه قرار بود در بغداد برگزار شود آماده كنند.

علی اكبر ولايتی، وزیر خارجه وقت ایران، که رياست هيأت ايرانی را در اين اجلاس برعهده داشت در کتاب خاطراتش از جنگ ایران و عراق می نویسد که "در سخنرانی ام در اين اجلاس تأكيد كردم كه در صورت برگزاری اجلاس در بغداد، جمهوری اسلامی در آن شركت نخواهد كرد و رياست جنبش را به رسميت نخواهد شناخت."

دعوت صدام از رییس جمهور ایران

عراق با رياست بر جنبش عدم تعهد می توانست فشار بيشتری را در جنگ به ايران وارد كند.

ايران معتقد بود كه در صورت برگزاری كنفرانس سران غيرمتعهد در بغداد، خط مشی اساسی جنبش كه طرفداری از صلح بود به شدت زير سؤال می رود اما عراق برای رياست جنبش تلاش زیادی می کرد چنانكه صدام حتی در نامه ای از رئيس جمهور وقت ايران هم برای شركت در اجلاس بغداد دعوت كرد.

به دنبال پذيرش ميزبانی عراق از سوی اعضا، ايران نيز دست به اقدامات وسيعی برای تغيير محل اجلاس زد.

ضد حمله نظامی ايران عليه عراق در تير ماه 1361 و ناامن کردن آسمان بغداد كه چند روز قبل از اجلاس سران صورت گرفته بود، باعث شد تا سران کشورهای عضو جنبش با نا امن دیدن بغداد، حاضر به حضور در بغداد نشوند.

ايران برای تغيير محل اجلاس جمعا 350 ملاقات ترتيب داد تا اينكه در 11 مرداد 1361 فيدل كاسترو طی نامه ای خطاب به رئيس جمهور وقت ايران اعلام كرد كه با تغيير محل موافق است وليكن اجلاس وزرای خارجه برای تصميم گيری در اين مورد تشكيل شود.

فقط سه کشور از ایران حمایت کردند

سرانجام يک هفته پس از ارسال نامه فيدل كاسترو به رئيس جمهور وقت ايران، صدام حسین رسما با تغيير محل كنفرانس موافقت كرد و از هند خواست تا ميزبانی اجلاس هفتم را به عهده بگيرد.

ضد حمله نظامی ايران عليه عراق در تير ماه 1361 و نا امن کردن آسمان بغداد كه چند روز قبل از اجلاس سران صورت گرفته بود، باعث شد تا سران کشورهای عضو جنبش با نا امن دیدن بغداد، حاضر به حضور در بغداد نشوند

اجلاس هفتم سرانجام در هند آغاز شد و از 56 عضو، 53 كشور به نفع عراق موضع گرفتند و ايران در كنار ليبی، سوريه و كره شمالی تنها ماند. مهمترین دستاورد سیاسی ایران در آن جلاس برهم زدن اجماع دوباره درباره ميزبانی بغداد بود.

در آن اجلاس با حمایت اينديرا گاندی و فيدل كاسترو، قرار بر اين شد كه وزرا در اجلاس آنگولا، درباره کشور بعدی ميزبان تصميم بگيرند که سرانجام زيمبابوه به عنوان ميزبان هشتم غيرمتعهدها انتخاب شد.

هیات جمهوری اسلامی گرچه در محکوم کردن عراق به عنوان متجاوز جنگی ناکام ماند، اما در تغيير محل اجلاس دست خالی به تهران بازنگشت.

جان تازه برای جنبش غیرمتعهدها با پرونده اتمی ایران

جنبش غیرمتعهدها چند سال پس از پایان جنگ ایران و عراق که به این سازمان تحرک داده بود، شاهد فروپاشی شوروی و از میان رفتن تعریف این سازمان شد و پانزده سال را در انزوا سپری کرد تا اینکه باز هم پرونده ای مرتبط با ایران، جنبش غیرمتعهدها را فعال کرد.

	برنامه اتمی ايران موضوع تازه ای برای فعاليت جنبش عدم تعهد فراهم کرده است

با طرح پرونده اتمی ایران در آژانس بین المللی انرژی اتمی، تهران تلاش کرد با شکل دادن به گروهی از کشورها که از برنامه های اتمی اش حمایت می کنند، بر وحدت نظر کشورهای غربی تاثیر بگذارد.

کشورهای عضو جنبش غیرمتعهدها که همزمان عضو هیات مدیره سی و پنج عضوی آژانس موسوم به شورای حکام بودند، با تلاش ایران و حمایت مالزی که رییس دوره ای جنبش بود شکل گرفت.

غیرمتعهدهای همسو با غرب

موضوع پرونده اتمی ایران طی سه سال گذشته به دستور کاری دایمی برای جنبش غیرمتعهدها بدل شده و در وضعیتی که گمان می رفت جنبش به پایان عمر خود نزدیک شده است، جانی دوباره به آن بخشیده است هرچند که برخی از کشورهای عضو خود را ملزم به پیروی از اصول و بیانیه های جنبش نمی دانند.

در اجلاس فوق العاده سران جنبش که چندی پیش در مالزی برگزار شد همه اعضا از برنامه های اتمی ایران حمایت کردند اما در اجلاس شورای حکام آژانس بین المللی انرژی اتمی که برای ارجاع پرونده به شورای امنیت کار به رای گیری کشید، برخی اعضای جنبش رای مثبت به ارجاع پرونده به شورای امنیت دادند و در واقع منافع سیاست خارجی خود را در همسویی با غرب دیدند.

کارشناسان می گویند که فقر مالی اکثر اعضا و پراکندگی فرهنگی، سیاسی و جغرافیایی کشورهای عضو این سازمان که به انسجام این سازمان لطمه زده است و همچنین ناکارآمدی این سازمان برای فضای فعلی سیاسی جهان، تاثیر گذاری تصمیم های جنبش بر فضای بین المللی و جامعه جهانی را اندک و ناچیز کرده است.