جمشيد برزگر کارشناس مسايل سياسی ايران

هر چند حسن روحانی، دبير شورای عالی امنيت ملی، پس از امضای موافقتنامه روز دوشنبه، تاکيد کرد که تعليق غنی سازی اورانيوم نامحدود نيست و اين اقدام، به عنوان اقدامی داوطلبانه و نه الزامی، مورد پذيرش قرار گرفته، اما منتقدان روند مذاکرات هسته ای در جمهوری اسلامی، با استناد به همين نتيجه، تيم مذاکره کننده را به دادن امتيازات بزرگ به طرف اروپايی و چشم پوشی از منافع ملی ايران متهم کرده اند.

علی لاريجانی، نماينده آيت الله علی خامنه ای رهبر جمهوری اسلامی در شورای عالی امنيت ملی، در انتقادی صريح و کم سابقه، با تاكيد بر اينكه در آخرين دور مذاكرات هسته‌ای که در پاريس انجام شد، بر آنچه وی آن را پشتوانه اقناع ملی خواند تکيه نشده، امتيازات داده شده در مقابل منافع به دست آمده برای جمهوری اسلامی را، به دادن "مرواريد غلتان" در ازای گرفتن "آب نبات" تشبيه کرد.

در همين حال، حسين شريعتمداری، نماينده آيت الله خامنه ای در روزنامه کيهان، در سرمقاله ای که روز دوشنبه، بلافاصله پس از امضای توافقنامه جديد منتشر شد، سخن از آن گفت که طرف اروپايی، سر تيم مذاکره کننده ايرانی "کلاه گذاشته" است.

ابراز چنين ديدگاه های انتقادی از سوی دو نماينده رهبر جمهوری اسلامی، در شرايطی صورت می گيرد که هدايت تيم مذاکره کننده ايرانی با حسن روحانی، دبير شورای عالی امنيت ملی است که گفته می شود اين مسئوليت مستقيما از سوی آيت الله خامنه ای به وی واگذار شده است.

در عين حال، پيش از اين، مقامات مختلف اعلام کرده بودند که آقای خامنه ای شخصا روند مذاکرات هسته ای را زير نظر دارد و تمامی تصميمات راهبردی و بنيادين در اين زمينه با نظر شخص وی اتخاذ می شود.

تقريبا تمامی مسئولان بلندپايه جمهوری اسلامی، از جمله روسای سه قوه و رييس مجمع تشخيص مصلحت نظام نيز در ديدارها و سخنان خود، مواضع جمهوری اسلامی در قبال پرونده اتمی ايران را اعلام کرده اند، اما در نهايت، هر اقدام عملی در اين زمينه، مانند امضای بيانيه تهران در اکتبر سال گذشته، توسط حسن روحانی انجام پذيرفته است

نگاهی به پيشينه نمايندگان ايران در مذاکرات هسته ای، به خوبی نشان می دهد که نه دولت و نه مجلس، نقشی اساسی در اين مذاکرات نداشته اند و سازماندهی تيمی که نمايندگی جمهوری اسلامی را بر عهده داشته، مستقيما از سوی آيت الله خامنه ای صورت گرفته است.

بحث درباره ماهيت فعاليت های هسته ای جمهوری اسلامی، پس از آن به يک موضوع عمده بين المللی بدل شد که محمد خاتمی، رييس جمهوری، دو سال پيش، در مراسم سالگرد پيروزی انقلاب اسلامی گفت که ايران به پيشرفت هايی عمده در زمينه فن آوری هسته ای دست يافته است.

در آغاز و هنگامی که اين موضوع هنوز ابعاد حساس خود را آشکار نکرده بود، علی اکبر صالحی، نماينده پيشين ايران در آژانس بين المللی انرژی اتمی، به عنوان نماينده اصلی ايران در مذاکرات هسته ای ظاهر شد.

اما پس از آنکه پرونده فعاليت های هسته ای اندک اندک به پرونده ای بحرانی و جنجالی بدل شد، آقای صالحی به دليل آنچه پايان دوران ماموريت وی خوانده شد، به تهران بازگشت و اعلام شد که از اين پس، مذاکرات زير نظر حسن روحانی، دبير شورای عالی امنيت ملی ادامه خواهد يافت.

چنين تحولی به معنای آن بود که پرونده از دست سازمان انرژی اتمی ايران، وزارت امور خارجه و در معنايی گسترده تر، از دست دولت محمد خاتمی خارج شده است.

چنين موضوعی بارها از سوی اعضای کابينه محمد خاتمی، مورد تاييد قرار گرفت و از جمله عبدالله رمضان زاده، سخنگوی دولت در همين زمينه به صراحت اعلام کرد که دولت هيج نقشی در تصميم گيری در زمينه پرونده اتمی ندارد و در اين خصوص، تنها در نقش يک مجری ظاهر می شود.

همزمان با تداوم مذاکرات، حسين موسويان، دبير کميته سياست خارجی شورای عالی امنيت ملی، به عنوان سخنگوی هيئت ايرانی، رياست چند دور مذاکرات را بر عهده گرفت.

در اين ميان، مديرکل سياسی وزارت امور خارجه نيز در چند دور از مذاکرات، سرپرستی هيئت ايرانی را به عهده داشت.

اما آنچه در جريان پيگيری پرونده اتمی ايران به وزارت امور خارجه محول شد، اندکی بيش از اين بود.

فارغ از موضع گيری های سخنگوی وزارت امور خارجه، که اغلب به بيان کليات و تکرار مواضع رهبران جمهوری اسلامی محدود می شد، کمال خرازی، وزير امور خارجه در دو سال گذشته، با انجام مذاکرات و رايزنی های مستمر با مقامات کشورهای مختلف جهان، کوشيد با پيگيری يک ديپلماسی فعال، در عرصه بين المللی برخی حمايت ها را متوجه ايران کند.

فارغ از اين، تقريبا تمامی مسئولان بلندپايه جمهوری اسلامی، از جمله روسای سه قوه و رييس مجمع تشخيص مصلحت نظام نيز در ديدارها و سخنان خود، مواضع جمهوری اسلامی در قبال پرونده اتمی ايران را اعلام کرده اند، اما در نهايت، هر اقدام عملی در اين زمينه، مانند امضای بيانيه تهران در اکتبر سال گذشته، توسط حسن روحانی انجام پذيرفته است.

بنابراين، انتقادهای شديد از حسن روحانی و نتايج فعاليت های او، از سوی طيف ديگری از وابستگان به رهبر جمهوری اسلامی، در عمل تمامی دستگاه رهبری جمهوری اسلامی را به دليل نتايج به دست آمده در اين مذاکرات مورد سرزنش قرار می دهد؛ هرچند چنين انتقادهايی با اهدافی کاملا متفاوت بيان شده باشند.

بحث درباره ماهيت فعاليت های هسته ای جمهوری اسلامی، پس از آن به يک موضوع عمده بين المللی بدل شد که محمد خاتمی، رييس جمهوری، دو سال پيش، در مراسم سالگرد پيروزی انقلاب اسلامی گفت که ايران به پيشرفت هايی عمده در زمينه فن آوری هسته ای دست يافته است

درواقع به نظر نمی رسد حمله به تيم مذاکره کننده و نقد دستاوردهای اين تيم، با هدف انتقاد از عملکرد آيت الله خامنه ای و يا تضعيف جايگاه وی صورت گرفته باشد، بلکه در جست و جوی علت اصلی طرح چنين انتقادهايی، بيشتر بايد به رقابت های درونی بازيگران عرصه قدرت و نيز تاثير چنين انتقادهايی در فرو نشاندن برخی احساسات تحريک شده هواداران تندرو جمهوری اسلامی بها داد.

در ماه های اخير، جمهوری اسلامی بارها تاکيد کرده بود که هرگز به خواسته های مطرح شده برای دست کشيدن از فن آوری هسته ای تن نخواهد داد و غنی سازی اورانيوم را به تعليق در نخواهد آورد.

بسيج برخی نيروها و انجام برخی اقدامات نمادين، نظير کشيدن زنجيره انسانی در مقابل بعضی از تاسيسات هسته ای ايران و يا سخن گفتن از طرح هايی برای خروج از پيمان منع گسترش جنگ افزارهای هسته ای، اگرچه در زمان مذاکرات می توانست به عنوان اهرم فشاری مورد توجه قرار گيرد، اما درعين حال، پس از پايان مذاکرات نيازمند دريافت پاسخ هايی آرام کننده است.

بنابراين، بيان برخی از اين انتقادها، در عمل کاربردی داخلی دارد که نيروهای هوادار را از باقی ماندن بر شعارها و اصول تبليغ شده مطمئن می سازد.

از سوی ديگر، نحوه بيان انتقادها، بيانگر نوعی رقابت در عرصه قدرت و تلاش برای به حاشيه راندن رقبای بالقوه و بالفعل است.

از هنگامی که حسن روحانی به عنوان نفر اول در مذاکرات هسته ای، به چهره ای مطرح در داخل و خارج از کشور مطرح شد، بحث درباره احتمال نامزدی وی برای انتخابات رياست جمهوری نيز بالا گرفت.

بنابراين، برخی از انتقادها که به طور مستقيم از سوی کسانی مانند علی لاريجانی و محسن رضايی، فرمانده سابق سپاه و دبير کنونی مجمع تشخيص مصلحت نظام مطرح شده است، اين گمان را تقويت می کند که چنين مباحثی در چارچوب رقابت ها و منازعات بر سر قدرت صورت می گيرد؛ زيرا از چنين کسانی به عنوان نامزدهای احتمالی انتخابات رياست جمهوری سال آينده ياد می شود.

اما آنچه در اين ميان، همچنان بی پاسخ مانده، نحوه رفتار آيت الله خامنه ای در بين طيفی از هواداران خود است که با انگيزه هايی متفاوت، در هر ماجرا و پرونده ای، اهدافی خاص را دنبال می کنند.