صادق صبا تحليل گر مسائل ايران در بی بی سی

(از راست به چپ) دومنيک دو ويلپن، وزير خارجه پيشين فرانسه، يوشکا فيشر، وزير خارجه آلمان و جک استرا وزير خارجه بريتانيا مذاکرات اروپا با ايران را از چند ماه قبل آغاز کردند

حسن روحانی، دبير شورای امنيت ملی ايران و مسئول مذاکرات با اروپايی ها و حميدرضا آصفی، سخنگوی وزارت امور خارجه ايران، روز دو شنبه 15 نوامبر در دو مصاحبه مطبوعاتی جداگانه اما در بيانی نسبتا مشابه، در توضيح دلايل موافقت ايران با خواسته های اروپا در باره تعليق غنی سازی اعلام کردند که در اين تفاهم نامه حق ايران مبنی بر برخورداری از فن آوری صلح آميز هسته ای تاييد شده است.

از اظهارت مقامات ايران چنين بر می آيد که آنها موافقت نامه هسته ای با اروپا را موفقيتی برای ديپلماسی جمهوری اسلامی می دانند.

آقای آصفی گفت هيچ حقی از ايران ضايع نشده و تاکيد کرد که تعليق غنی سازی داوطلبانه بوده است.

سخنگوی وزارت امور خارجه گفت خط قرمز نظام توقف کامل غنی سازی اورانيوم است و نه تعليق داوطلبانه آن.

وی افزود که در متن تفاهم نامه بين دو طرف قيد شده که تعليق غنی سازی يک اقدام الزام آور حقوقی نيست بلکه اقدامی داوطلبانه برای اعتماد سازی است.

اروپا به خواسته های خود رسيده است

ولی از اظهارات برخی اروپايی ها چنين بر می آيد که آنها در اين موافقت نامه به خواسته های خود دست يافته و جمهوری اسلامی پذيرفته است که کليه فعاليت های غنی سازی اورانيوم را برای مدت نامحدودی متوقف کنند.

در طول مذاکرات، گويا مقامات ايرانی تاکيد می کردند که غنی سازی صرفا برای مدت محدودی مثلا شش ماه معلق شود و تعليق کامل نباشد و بعضی فعاليت های هسته ای همچنان ادامه يابد.

اما به نظر می رسد که اروپايی ها اين نظرات مقامات ايرانی را نپذيرفتند و در سند نهايی هيچ محدوديت زمانی برای طول دوره توقيف غنی سازی قيد نشده است و ايران بايد همه فعاليت های غنی سازی را متوقف کند.

البته اروپايی ها گويا برای راضی نگهداشتن مقامات ايرانی جمله بندی توافق نامه را به گونه ای تنظيم کرده اند که گفته شده تعليق تا زمان ادامه گفتگوها با اروپايی ها ادامه خواهد يافت. از آنجايی که اين مذاکرات می تواند برای مدت طولانی ادامه يابد، اروپايی ها از اين جمله بندی چنين تعبير خواهند کرد که تعليق نا محدود است.

مقامات ايرانی همچنين در توجيه موفقيت آميز بودن اين تفاهم نامه هسته ای می گويند که در اين سند حق ايران مبنی بر برخورداری از تکنولوژی هسته ای پذيرفته شده است.

ولی بسياری از صاحب نظران می گويند که ايران به عنوان يک عضو پيمان منع گسترش سلاح های هسته ای (ان پی تی) از سال ها پيش از چنين حقی و به خصوص غنی سازی اورانيوم برخوردار بوده و اين توافق نامه، نه فقط از اين جهت دست آوردی محسوب نمی شود، بلکه ايران با پذيرفتن تعليق غنی سازی از برخی حقوق خود دست برداشته است.

مشکل مقام های ايران

به نظر می رسد که مقامات ايران برای قبولاندن اين توافق نامه به افکار عمومی داخلی با مشکل مواجه شوند.

به نظر می رسد که رهبران جمهوری اسلامی و به خصوص آيت الله خامنه ای، رهبر کشور، سرانجام به اين نتيجه رسيدند که برای حفظ نظام اسلامی بهتر است در وضعيت کنونی امتيازاتی در مورد برنامه های هسته ای کشور داده شود تا اين بحران بزرگ برطرف شود

مقامات ايران البته می توانند ادعا کنند که با پذيرفتن اين موافقت نامه توانسته اند بهانه بزرگی را از دست آمريکا برای اعمال فشارهای بيشتر بر جمهوری اسلامی بگيرند و اين را برای خود يک پيروزی بدانند.

در موقع پذيرش پروتکل الحاقی در سال گذشته نيز رهبران ايران آن را يک پيروزی بزرگ برای نظام معرفی کردند و گفتند با اين اقدام توانستند نقشه های به گفته آنان شوم آمريکا عليه جمهوری اسلامی را خنثی کنند.

مقامات ايران همچنين می توانند بگويند که در مقابل امتيازی که درباره غنی سازی داده اند، امتيازات بزرگی در زمينه های اقتصادی و سياسی از اروپا گرفته اند. ولی بعضی از صاحب نظران می گويند که امتيازی که ايران داده فوری و نقد است و امتيازاتی که اروپاييان قول آن را داده اند مربوط به آينده و نسيه است.

ازاين رو، به نظر می رسد که اين موافقت نامه گروه های تندرو در حاکميت را ناراضی خواهد کرد. چون آنان احساس خواهند کرد که مقامات ايران در مقابل خواسته های غربی ها عقب نشينی کرده و تسليم شده اند.

بسياری از ناسيوناليست های ايرانی نيز اين موافقت نامه را فروختن منافع ايران تلقی خواهند کرد. ازنظر آنان غنی سازی اورانيوم و برخورداری از مواهب تکنولوژی هسته ای حق ايران است و آنان خواهند گفت که روحانيون حاکم بر ايران برای حفظ حکومت خود از منافع ملی ايران گذشتند.

مخالفان اين موافقت نامه خواهند گفت که رهبران ايران بايد مقاومت می کردند و از ارجاع پرونده ايران به شورای امنيت سازمان ملل هيچ هراسی نمی داشتند. آنها می گويند که آمريکا هيچ تضمينی نداشت که در صورت ارجاع ايران به سازمان ملل حتما موفق می شد که رای کافی برای تحريم های اقتصادی عليه ايران به دست آورد. به خصوص در وضعيت فعلی بازارهای جهانی نفت که قيمت ها از بشکه ای پنجاه دلار فراتر رفته است.

دلايل توافق ايران با اروپا؟

اما به نظر می رسد که چند عامل مهم باعث شد که رهبران ايران سرانجام به خواسته های اروپايی ها تن دهند. اولا يک اجماع جهانی عليه فعاليت های هسته ای ايران ايجاد شده بود که ايستادگی در مقابل آن برای جمهوری اسلامی دشوار بود.

ثانيا ادامه نتشار گزارش های مربوط به نقض حقوق بشر در جمهوری اسلامی و برگزاری انتخابات بحث انگيز اسفند ماه و ناکام شدن جنبش اصلاحات حکومتی در ايران در مجموع به اعتبار حکومت ايران در سطح بين المللی شديدا صدمه زد و جمهوری اسلامی در وضعيت انزوای جهانی نمی توانست بر مواضع گذشته خود ايستادگی کند.

انتخاب مجدد جرج بوش به رياست جمهوری آمريکا نيز دليل ديگری است که رهبران ايران را به سمت امتياز دادن درباره برنامه های هسته ای اين کشور سوق داد. چون اين نگرانی وجود داشت که کسانی در دولت آقای بوش احتمالا در صدد اقدام نظامی عليه حکومت ايران بر آيند.

در موقع پذيرش پروتکل الحاقی در سال گذشته نيز رهبران ايران آن را يک پيروزی بزرگ برای نظام معرفی کردند و گفتند با اين اقدام توانستند نقشه های به گفته آنان شوم آمريکا عليه جمهوری اسلامی را خنثی کنند

به نظر می رسد که رهبران جمهوری اسلامی و به خصوص آيت الله خامنه ای، رهبر کشور، سرانجام به اين نتيجه رسيدند که برای حفظ نظام اسلامی بهتر است در وضعيت کنونی امتيازاتی در مورد برنامه های هسته ای کشور داده شود تا اين بحران بزرگ برطرف شود.

رهبران ايران شايد همچنين محاسبه کردند که اگر در زمينه هسته ای امتيازاتی به اروپايی ها بدهند در آن صورت ممکن است که اروپا در زمينه حقوق بشر، کمتر آنان را تحت فشار قرار دهد.

نگرانی فعالان حقوق بشر

بعضی از فعالان حقوق بشر حتی معتقدند که رهبران ايران عمدا با بزرگ کردن موضوع فعاليت های هسته ای ايران، مساله نقض حقوق بشر در کشور را تحت الشعاع قرار داداه اند. آنها حال نگران اند که موفقيت اروپايی ها در گرفتن امتيازاتی در مورد مساله هسته ای ممکن است که باعث شود آنها ازاين پس زياد روی موضوع حقوق بشر تکيه نکنند.

از سوی ديگر اين موافقت نامه می تواند آمريکا را در موقعيت دشواری قرار دهد. اگر دولت بوش بخواهد همچنان بر سياست قبلی خود مبنی بر متهم کردن ايران به توليد سلاحه ای هسته ای اصرار ورزد، در آن صورت بايد با اين موافقت نامه مخالفت کند و عملا در مقابل اروپا قرار گيرد.

البته بسياری از صاحب نظران معتقدند که در وضعيت فعلی که آمريکا با دشواری های زيادی در عراق روبرو است اين موافقت نامه هديه بزرگی از طرف اروپا به دولت جورج بوش است زيرا می تواند فعلا عمده توان خود را بر روی حل مشکلات عراق متمرکز کند.