اسناد آمریکا؛ علی خامنه‌ای عملگرایی در حاشیه

علی خامنه ای سه دهه پیش در حالی به مقام رهبری جمهوری اسلامی برگزیده شد که آمریکا او را شخصی تندرو نمی دید و چندان انتظار رهبر شدنش را نداشت. از نظر واشنگتن، آقای خامنه ای یک سیاستمدار عملگرای تحت نفوذ اکبر هاشمی رفسنجانی، رئیس وقت مجلس، بود و در مقایسه با رقبای چپ خود برای منافع آمریکا کم خطرتر به نظر می رسید.

آمریکایی ها در واقع چند سال پیش از درگذشت آیت الله خمینی به علت کهولت سن وی در حال گمانه زنی برای شناسایی هویت رهبر بعدی ایران بودند - روندی که به نظر می رسد حدود یک سال پیش از مرگ بنیانگذار جمهوری اسلامی جدی تر شده بود.

حکومت ایران می گوید که آیت الله خمینی به سرطان دستگاه گوارش مبتلا شده و پس از جراحی در اثر ایست قلبی درگذشته است، اما بنا بر اسنادی که در سال های اخیر در آمریکا از حالت طبقه بندی خارج شده، واشنگتن در ژوئن ۱۹۸۸ (تیر ۱۳۶۷) اطلاعاتی داشت مبنی بر این که رهبر ایران علاوه بر عارضه قلبی به بیماری کلیوی و سرطان پروستات مبتلا بوده است.

یک سند شورای امنیت ملی آمریکا که در سال ۲۰۰۶ میلادی از حالت طبقه بندی خارج شده، نشان می دهد که کاخ سفید در پی اطلاع از بیماری های مختلف آیت الله خمینی، شمارش معکوس پایان عمر او را آغاز می کند. این سند که در واقع گزارشی سری به جان نگروپونته، معاون مشاور امنیت ملی رونالد ریگان، رئیس جمهوری پیشین آمریکا، بوده می گوید: "احتمال آن که خمینی بتواند بار سنگین یک عارضه قلبی جدی، بیماری کلیوی، سرطان پروستات و اختلالات فیزیولوژیکی مغزی احتمالی را بیش از این تحمل کند کم است."

حدود سه ماه بعد، یعنی در سپتامبر سال ۱۹۸۸ میلادی (شهریور ۱۳۶۷)، بخش اطلاعاتی وزارت امور خارجه آمریکا هم در یک گزارش سری خود نوشت: "خمینی به سرطان جدی مبتلاست و از مشکلات جدی کلیوی و قلبی رنج می برد. اطلاعات ما از بیماری های متعدد او به اندازه کافی نیست که زمان دقیق مرگش را پیش بینی کنیم اما انتظار می رود مرگ او در ظرف چند ماه و نه چند سال اتفاق بیفتد."

واشنگتن به طور هم‌زمان مانورهای سیاسی در ایران برای تعیین رهبر بعدی را زیر نظر داشت؛ سوال اصلی برای دولت رونالد ریگان و جانشین او جورج بوش (پدر) این بود که چه کسی رهبر آینده ایران خواهد شد.

کاندیدای اصلی، آیت الله حسینعلی منتظری، قائم‌مقام رهبری بوده که چند ماه پیش از درگذشت آیت الله خمینی با او اختلاف پیدا کرد و کنار زده شد. بنا بر اسناد موجود، آمریکا چندان روی رهبر شدن آیت الله منتظری حساب نمی کرد زیرا او را فاقد هوش سیاسی بالا می دید. به عقیده واشنگتن، آیت الله منتظری یک روحانی تندروی مورد حمایت چپ های رادیکال بود که به قدرت رسیدنش می توانست مانع از بهبود روابط آمریکا و ایران شود و منافع ایالات متحده در منطقه را با خطرات بزرگ تری مواجه کند.

مقامات آمریکایی در عین حال معتقد بودند که حتی اگر روزی آیت الله منتظری ولی فقیه "تشریفاتی" شود، تصمیم گیر واقعی در ایران اکبر هاشمی رفسنجانی، رئیس پرنفوذ مجلس شورای اسلامی خواهد بود. سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) هاشمی رفسنجانی را سیاستمداری عملگرا می‌دید که "بی رحمی"، "فرصت طلبی" و "مهارت های شخصی" به قدرت شگرف او منجر شده است. در یک گزارش سیا مورخ نوامبر ۱۹۸۷ (آذر۱۳۶۶) همچنین آمده است: "هاشمی رفسنجانی را عمدتا منافع شخصی و نه اصول و ارزش ها هدایت می کند. معتقد است که هدف وسیله را توجیه می کند."

علی خامنه ای در حاشیه

در این میان، علی خامنه ای، رئیس جمهوری وقت و رهبر آینده، در اسناد آن دوران آمریکا و محاسباتش در حاشیه دیده می شود، عمدتا به عنوان یک سخنور زبردست از جناح راست که به نظر آمریکایی ها هرچند زیرکی و نفوذ آقای رفسنجانی را نداشت، اما مانند وی عملگرا بود.

در یک گزارش وزارت امور خارجه آمریکا، در اوت ۱۹۸۷ (شهریور ۱۳۶۷) - حدود نه ماه پیش از رهبر شدن علی خامنه ای - به اختصار درباره وی آمده است: "رقیب سابق هاشمی رفسنجانی است که به نظر می رسد به خاطر مخالفت با سیاستمداران تندرو با رفسنجانی متحد شده باشد."

سند می افزاید: "خمینی او را در ژانویه ۱۹۸۸ (دی ۱۳۶۶) به علت مطرح کردن محدودیت های قانونی برای اختیارات ولی فقیه علنا تحقیر کرد."

در یک گزارش سازمان سیا مورخ ۱۴ نوامبر ۱۹۸۶ آمده است: "رئیس جمهور خامنه ای و اطرافیانش عملگرا هستند. احتمال حمایت آن ها از سیاست های میانه رو در مقایسه با سیاست های تندرویانه بیشتر است."

سازمان سیا حدود یک سال پیش از آن هم در گزارشی گفته بود: "خامنه ای می تواند عملگرا باشد. او در اواسط سال ۱۳۵۸ در مقام معاونت وزارت دفاع به خرید تسلیحات از آمریکا تمایل داشت."

مقامات سابق آمریکا که زندگی سیاسی رهبر ایران را دنبال کرده اند با اشاره به ارتقاء سریع او به مقام ولایت فقیه در حالی که از یک پایگاه سیاسی محکم و مقام دینی بالا برخوردار نبود، آیت الله خامنه ای را یک فرد فاقد اعتماد به نفس زیاد و محتاط می دانند.

دکتر جرالد پست، روانشناس و بنیانگذار مرکز تحلیل شخصیت رهبران جهان در سازمان سیا درباره آیت الله خامنه ای به بی بی سی فارسی می گوید: "شما اگر بدانید که علیرغم رهبر بودن هم‌دوره ای های شما هنوز فکر می کنند که به اندازه کافی تحصیلات دینی ندارید، این می تواند به یک حس عدم اعتماد به نفس مداوم در فرد منجر شود."

روزی که علی خامنه ای سکان رهبری را در دست گرفت، خیلی ها در آمریکا به بهبود روابط با ایران امیدوار شدند؛ این که جمهوری اسلامی خط مشی معتدل تری را دنبال کند، امیدی که محقق نشد.

مهدی خلجی، نویسنده کتاب نظم نوین روحانیت در ایران، ضد آمریکایی شدن رهبر ایران و تاکیدش بر عدم سازش با "شیطان بزرگ" را حساب شده می داند. آقای خلجی به بی بی سی فارسی می گوید: "خامنه ای برای تثبیت موقعیت خودش، خودش را ناگزیر دید که چپ ها را از میدان به در بکند. بنابراین بسیاری از شعارها، ایده ها و آرمان های چپ را به نفع خودش مصادره کرد، از جمله آمریکا ستیزی."

رقبای چپ آیت الله خامنه ای بعدها اصلاح‌طلب شدند و طرفدار آشتی با آمریکا اما خود او تا به امروز ضد آمریکایی باقی مانده است. مردی که آمریکا ۳۰ سال پیش او را عملگرا می دید، ادامه ضدیت با آمریکا را - چه برای منافع ملی باشد، چه برای مصالح حکومت یا حفظ قدرت بلامنازع خودش - سیاستی عملگرایانه می خواند.