راستی‌آزمایی: آیا وضع معیشت کارگران ایران بهتر شده است؟

حسن روحانی، رئیس جمهوری ایران در مراسمی به مناسبت روز جهانی کارگر، از کارنامه دولتش در ایجاد حدود دو میلیون فرصت شغلی دفاع کرد. او گفت افزایش دستمزدها به میزان بالاتر از نرخ تورم سالانه، یکی دیگر از دستاوردهای دولتش بوده است. با این حال آقای روحانی گفت، هنوز بیش از ۳ میلیون نفر بیکارند.

حسن روحانی در این مراسم، که درآستانه انتخابات برگزار شد، از دوران ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد، بدون نام بردن از او، انتقاد کرد. او به داده‌های رسمی اشاره کرد که تعداد شغل‌های ایجاد شده در ۸ سال دولت قبلی را، حدود ۷۶ هزار فرصت برآورد کرده است.

با این حال، فعالان کارگری، تورم را معیار مناسبی برای تعیین دستمزد نمی‌دانند. در این گزارش تلاش شده با استناد به آمارهای رسمی ایران، تغییر وضعیت معیشتی در سال‌های اخیر مقایسه شود.

افزایش حقوق بالاتر از نرخ تورم

گزارش‌های مرکز آمار ایران نشان می‌دهد که از سال ۱۳۹۳ افزایش سالانه حداقل دستمزد، بالاتر از خط تورم بوده است.

توضیح: گزارش تورم بانک مرکزی (مخصوصا در سال ۱۳۸۸) با این آمار تفاوت دارد.

نمودار بالا نشان می‌دهد که در حدود سه سال اخیر، دستمزد‌ها بیش از نرخ تورم رشد کرده‌اند. اما مترادف دانستن آن با بهتر شدن معیشت، منتقدانی دارد.

هزینه زندگی

علیرضا محجوب، دبیرکل خانه کارگر و نماینده مجلس، از دولت حمایت می‌کند، و افزایش دستمزد، بالای خط تورم را "جشن کارگران" خوانده است. اما او می‌گوید تورم معیار مناسبی برای برآورد دستمزد کارگران نیست و ملاک باید وضعیت معیشت کارگران باشد.

دلیلش هم این است که تورم، تغییر قیمت مجموعه‌ای کالاها و خدمات را نشان می‌دهد، که خیلی از آنها در سبد روزانه کارگران وجود ندارد.

بانک مرکزی و مرکز آمار ایران، هرسال، متوسط هزینه یک خانوار شهری ۳ تا ۴ نفره را حساب می‌کنند. نمودار زیر، حداقل دستمزد کارگران را با متوسط هزینه مقایسه می‌کند.

این نمودار نشان می‌دهد که در سال ۱۳۹۴ (تازه ترین گزارش) متوسط هزینه یک خانوار شهری، به حدود ماهی دو میلیون و ۲۰۰ هزار تومان رسیده است. یعنی بیش از سه برابر حد اقل دستمزد. با این توضیح که این عدد‌ها تنها برآوردی از متوسط وضعیت معیشت در ایران است و ممکن است با واقعیت متفاوت باشد.

کار بیش از حد

زندگی با حداقل حقوق، اگر ناممکن نباشد، دشوار است و طبیعی است که خانوارها برای کسب درآمد بیشتر به کار کردن در چند شیفت، یا چند شغله بودن روی می‌آورند.

با نگاهی به آمارها، می‌توانیم برآوردی هم از کسانی به دست بیاوریم که بیش از حد کار می‌کنند. در سال ۱۳۹۵، حدود ٣٨ درصد شاغل‌ها در ایران، در هفته ۴۹ ساعت، یا بیشتر کار کرده‌اند. طبق قانون ایران حداکثر تعداد ساعت کار در هفته ۴۴ ساعت است. در مورد شغل‌های دشوار ساعت کار هفتگی ۳۶ ساعت است.

بیشتر بخوانید:

آمار جزئی‌تری از وضعیت کار کسانی که مجبور به انجام چند شیفت هستند وجود ندارد. اما در رسانه‌های ایران گزارش‌هایی از رواج شیفت‌های بسیار طولانی مخصوصا میان کارگران فصلی منتشر شده است.

کسری بودجه خانوار

کار اضافی، یا کارکردن چند عضو خانواده، متوسط درآمد خانوارهای شهری را بالا برده است. نمودار زیر نشان می‌دهد که به طور متوسط خانوارهای ایرانی به سختی دخلشان به خرجشان می‌رسد.

و در پایان، برای برآوردی دقیق‌تر، در نمودار زیر دخل از خرج کم شده است تا تراز بودجه خانوار به دست بیاید. نمودار زیر نشان می‌دهد که در دو سال اخیر، درآمد از هزینه پیشی گرفته است.

کاهش تورم بعد از یک دوره شدید تورمی، همزمان با افزایش دستمزد بالای خط تورم، باعث بهبود آمارها در سه سال اخیر شده است. اما این روند در صورتی سطح زندگی را در جامعه بالا می‌برد که برای مدتی طولانی ادامه داشته باشد تا به اصطلاح بنیه مالی خانوارها تقویت شود.

در سال‌های اخیر، کسری بودجه متوسط خانوار، می تواند به فقیرتر شدن جامعه تعبیر شود و به معنی پایین آمدن کیفیت زندگی است. چون خانوارها مجبورند درآمد خود را تنها صرف کالاهای ضروری کنند که در صدرش اقلام خوراکی است.