خرج زندگی؛ بی‌بی‌سی وضعیت معیشت مردم را چگونه محاسبه کرد؟

مجموعه تحقیقات بی‌بی‌سی فارسی درباره وضعیت معیشت خانواده‌های ایرانی اواخر آذرماه در قالب مجموعه‌ای با عنوان خرج زندگی منتشر شد. این مجموعه یکی از پرمخاطب‌ترین مقالات اخیر بی‌بی‌سی فارسی بود و به طبع آن واکنش‌های گسترده‌ای را برانگیخت.

سعی تهیه‌کنندگان این مجموعه تحقیقی، ارایه آمار پیچیده نهادهای رسمی در ایران در قالب مجموعه‌ای بود که برای مخاطبان قابل فهم باشد.

یکی از مهم‌ترین یافته‌های تحقیق آن است که نشان می‌دهد بودجه متوسط خانوارهای ایرانی بین سال‌های ۱۳۸۶ تا ۱۳۹۵ روندی نزولی داشته و حدود ۱۵ درصد پایین آمده است. در این میان خانواده‌های طبقه متوسط به نسبت بیش از دیگر طبقات زیان دیده‌اند هرچند سفره اکثر ایرانیان به نسبت کوچک‌تر شده است.

از آغاز شروع انتشار مطالب، شمار زیادی از مخاطبان درباره شیوه استخراج داده‌های آماری پرسیده‌اند.

هژیر رحمانداد، دانشیار مدیریت در دانشگاه ام‌آی‌تی آمریکا، در مطلبی برای بی‌بی‌سی فارسی شیوه استخراج و گزینش داده‌ها را نقد کرده است.

در این مطلب که می‌توانید به طور مفصل اینجا بخوانید، آقای رحمانداد دو نقد عمده به مجموعه این مقالات وارد کرده است.

اول: آمارهای مورد استناد فقط به مناطق شهری مربوط است و مناطق روستایی کشور در نمونه آماری این داده حضور ندارند. در نتیجه بسط نتایج به کل کشور درست نیست.

دوم: تغییرات مصرف و درآمد خانوار شهری می‌تواند ناشی از فرایندهایی باشد که با نتیجه مقالات در تضاد است. مثلا به جز کاهش وضع اقتصادی مردم، تغییر در بعد خانوار، سن اعضای خانوار، و محل زندگی هم بر نتایج به دست آمده اثر می‌گذارد.

بی‌بی‌سی فارسی با استقبال از نقدها، فرصت را مناسب دید تا به بعضی از پرسش‌ها که درباره شیوه تحقیق و گزینش آمار در این مجموعه وجود داشت، پاسخ بدهد.

بهرنگ تاج‌دین، از تهیه‌کنندگان این مجموعه، در این مطلب به طور مفصل نوشته است که گرچه ناگزیر به گزینش آمار شده است، در نهایت این شیوه گزینش به نتایج کلی تحقیق آسیبی نزده است.

مثلا در پاسخ به این سوال که چرا فقط به آمار خانوارهای شهری اشاره‌ شده است، باید گفت که نخستین پیش‌نیاز تحقیق اقتصادی، داشتن داده‌های آماری قابل استناد و یکدست با جزئیات فراوان است، و در میان نهادهای رسمی ایران فقط بودجه خانوار شهری بانک مرکزی این ویژگی‌ها را دارد و بی‌بی‌سی هم به این آمار استناد کرده است.

درست است که مرکز آمار ایران هم آمار مشابهی شامل خانوارهای روستایی دارد اما اولا این نهاد جزئیات بسیار کمتری نسبت به گزارش‌های بانک مرکزی دارد و در ثانی تنها شامل آمارهای از سال ۱۳۸۸ به بعد است.

در ضمن ترکیب آمارهای دو منبع مختلف هم با توجه به اختلاف متدولوژی این دو نهاد، باعث کاهش دقت تحقیق می‌شد.

برای مطالعه بیشتر درباره روش گردآوری داده‌ها و تحلیل مجموعه خرج زندگی مطلب بهرنگ تاج‌دین را اینجا بخوانید: خرج زندگی؛ چرا می‌گوییم وضعیت اقتصادی ایرانیان بدتر شده است؟