آیا سیستم بانکی ایران 'ربوی' است؟

ولی‌الله سیف، رئیس بانک مرکزی ایران با تائید بخشی از انتقادهای مطرح شده توسط مراجع تقلید از"ربوی بودن" بانک‌ها، درباره مکانیزم دریافت سود سپرده‌ها توضیح داده است.

آقای سیف گفته است اگر قرار باشد پولی در بانک‌ها نگهداری و برای آن عایدی در نظر گرفته نشود، پس‌اندازها کاهش پیدا می‌کند "که در این حالت نتیجه‌ای برای شبکه بانکی به دنبال نخواهد داشت."

رئیس بانک مرکزی همچنین به خبرگزاری ایسنا گفته است: "هر چند که انتقاداتی در رابطه با بانکداری بدون ربا وجود دارد و در برخی زمینه‌ها نیز کاملا درست است اما ما بارها حضور مراجع عظام رسیده و از دغدغه‌های آنها باخبریم اما گاهی نوع مطالبی که حضورشان منعکس می‌شود کاملا متفاوت است و در مواقعی تحریف و به طور نادرست منعکس می‌شود."

این اظهارات در حالی مطرح شده که تعدادی از مراجع تقلید با انتقاد از نظام سوددهی در بانک‌های ایران آن‌ها را "ربوی" خوانده‌اند.

بعضی از آنها به خصوص درباره "وجه شرعی جریمه دیرکرد" وام‌های بانکی اظهار نگرانی کرده‌اند و این جریمه‌ها را حرام خوانده‌اند.

به گفته آنها درآمدی که کارمندان این بانک‌ها کسب می‌کنند هم حلال نیست.

با این حال رئیس بانک مرکزی گفته است "آئین‌نامه اجرایی بانکداری بدون ربا" را شورای نگهبان تصویب کرده و بنابراین "از فیلترهای لازم عبور کرده است."

تعریف ربا و انتقاد مراجع تقلید

آنچه در نظام بانکداری به عنوان ربا مطرح است تعریفی است که مراجع تقلید از "ربای در قرض" به آن اشاره کرده‌اند، هر چند بر اساس فقه اسلامی نوع دیگر آن "ربای در معامله است".

بر این اساس "ربای در قرض" سودی است که وام‌گیرنده باید علاوه بر اصل مبلغ وام آن را پرداخت کند.

در قرآن هم چندین بار به ربا اشاره شده و از آن به عنوان "جنگ با خدا" نام برده شده است.

موضوع سودهای بانکی و جنبه فقهی آن از مسائل بحث‌برانگیز در ایران بوده است و تعدادی از مراجع تقلید عملکرد بانک‌ها را در این زمینه به باد انتقاد قرار گرفته‌اند و آن را مغایر با قوانین اسلامی دانسته‌اند.

آیت‌الله نوری همدانی در این باره گفته است: "ربا، گناه کبیره‌ای است که در اسلام حرام است. اگر در مقابل یک قرض، پول بیشتری گرفته شود، حرام و ربا است و متأسفانه این کار در بانک‌های ما انجام می‌شود."

این مرجع تقلید همچنین گفته است: "جریمه (دیرکرد) را فقط یک مرتبه می‌توان دریافت کرد، نه اینکه برای آن مدل‌های گوناگون ساخته و روی جریمه نیز مجددا جریمه دریافت کنند. بارها در پاسخ به نامه‌ها نوشته‌ایم که جریمه برای ادای دِین رباست."

‌یکی دیگر از منتقدان، آیت‌الله جوادی آملی است که گفته است: "ملت بدون ثروت مادی فقیر بوده و ستون فقرات او شکسته است؛ اکنون این ثروت‌ها در بانک‌های ربوی جمع‌آوری شده، در صورتی که ظرفیت‌های بسیاری در نقاط مختلف کشور نیازمند این سرمایه‌هاست. حقوق کارمندان بانک‌های ربوی حرام است، زیرا حقوق حلال در برابر کار حلال گرفته می‌شود."

آیت‌الله مکارم شیرازی، علوی گرگانی و جعفر سبحانی از جمله مراجع تقلید دیگری بوده‌اند که از این موضوع انتقاد کرده‌اند.

آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر ایران در پاسخ به یکی از استفتائات (سئوال‌های شرعی) در این باره گفته است: "سپرده گذاری در بانک به عنوان قرض‌الحسنه و یا قرض گرفتن از آن به‌صورت قرض الحسنه اشکال ندارد ولی قرض ربوی به‌طور مطلق ازنظر حکم تکلیفی، حرام است هرچند اصل قرض از نظر حکم وضعی صحیح می باشد."

قانون بانکداری بدون ربا

قانون بانکداری بدون ربا در سال ۱۳۶۲ تدوین شد و در آن مقرر شد بعد از پنج سال مورد بازنگری قرار گیرد اما این اتفاق نیفتاد.

در بانکداری اسلامی به جای "ربا" از واژه "سود" استفاده می‌شود.

بر اساس الگوی بانکداری اسلامی سود بر اساس توافق طرفین تعیین می‌شود و "به نسبت‌های مورد توافق پرداخت می‌شود" اما در بانکداری ربوی، رابطه بین وام دهنده و وام گیرنده رابطه یک‌سویه است و به همین دلیل، پرداخت ربا برای وام گیرنده در هر حالتی الزامی است.

اواخر مجلس نهم، طرحی در مجلس ایران برای اصلاح اشکالات این قانون بررسی شد که به دلیل اشکالات متعددی که کارشناسان بانکی به آن داشتند، تصویب نشد و برای بررسی بیشتر به مجلس دهم محول شد.

این طرح تا کنون به نتیجه نرسیده و رئیس کمیسیون اقتصادی مجلس هفته پیش از ارائه طرح "بانکداری بدون ربا" در تابستان امسال به مجلس خبر داد.

محمدرضا پورابراهیمی گفته است: "کلیات طرح بانکداری بدون ربا در کمیسیون اقتصادی مجلس شورای اسلامی تصویب شده و کمیسیون وارد جزییات این طرح شده است."

این در حالی است که در اواخر سال گذشته (۱۳۹۵) اعضای کمیسیون اقتصادی مجلس دیدارهایی با مراجع تقلید "منتقد نظام بانکی"در قم در این باره داشته‌اند.

سود بانکی بالا در ایران

نرخ بالای سود بانکی در ایران همواره منتقدانی داشته است و بعضی از مراجع تقلید هم به شدت از آن انتقاد کرده‌اند.

به عنوان مثال آیت‌الله نوری همدانی آبان ماه پارسال (۱۳۹۵) در دیدار با رئیس اتاق بازرگانی گفت: "بانک‌ها یکی از موانع حل مشکلات اقتصادی هستند و با سودهای خود مردم را بیچاره کرده‌اند."

ولی‌الله سیف، رئیس بانک مرکزی ایران در مصاحبه‌ای که خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) دیروز (اول خرداد/ ۲۲ مه) از او منتشر کرده گفته است: "در برخی اقتصادها نرخ سود بانکی پایین و در حد صفر نیز است، اما در اقتصاد ایران شرایط برای رسیدن به نرخ سود تسهیلات بانکی در حد تک رقمی فعلا وجود ندارد چرا که برخی عدم تعادل‌ها در حوزه بانکی مانع از این اتفاق می‌شود."

آقای سیف گفته: "با توجه به تک رقمی شدن تورم در سال گذشته باید نرخ سود بانکی نیز به این سمت سوق پیدا کند، اما زمانی که تورم تک رقمی پایدار و در حد پنج درصد و یا کمتر کاهش پیدا کند، می‌توان امیدوار بود که نرخ سود تسهیلات نیز متناسب با آن به این حد برسد."

تا پایان سال ۱۳۸۴ بانک‌های غیردولتی و موسسات اعتباری خصوصی محدودیتی در تعیین نرخ سود تسهیلات نداشتند. در سال ۱۳۹۵ نرخ سود تسهیلات حداکثر ۱۸ درصد تعیین شد.