اردوغان به دنبال سلاح هسته‌ای است؟

حسین آقایی، پژوهشگر روابط بین الملل در یادداشتی برای صفحه ناظران درباره دلایل ابراز تمایل اردوغان به داشتن سلاح هسته ای برای ترکیه نوشته است.

رجب طیب اردوغان، رییس جمهور ترکیه به تازگی در اظهار نظری بی سابقه بیان داشت که قبول نخواهد کرد کشورهای دارای سلاح هسته‌ای، ترکیه را از دستیابی به این قبیل سلاح ها منع کنند، آنهم زمانی که بسیاری از کشورها نظیر روسیه، اسرائیل و آمریکا عملا در برابر انواع و اقسام تهدیدات نظامی-امنیتی از مصونیت کامل برخوردارند. اظهارات اردوغان موجی از شک و شبهات را نسبت به نیات واقعی دولت ترکیه درباره چشم انداز هسته‌ای این کشور به راه انداخته است.

در حالی که دولت حاکم در ترکیه با چالش های بزرگی در عرصه های سیاست خارجی (نظیر روابط پر تنش با آمریکا و مساله سوریه ) و سیاست داخلی (مدیریت بحران آوارگان سوری، پرسش کُرد و مهار مشکلات اقتصادی) دست و پنجه نرم می کند، اظهارات اردوغان درباره نیاز ترکیه به ارتقاء سطح و ظرفیت توانمندی هسته‌ای این کشور تا حد دستیابی به سلاح هسته‌ای، بسیاری از ناظران و تحلیل گران را با این پرسش کلیدی مواجه ساخته است که آیا ترکیه بدنبال توسعه و تقویت برنامه تسلیحات هسته‌ای، مشخصا ساخت بمب اتم است؟ به راستی منظور اردوغان از بیان این اظهارات چیست و دلایل اصلی ایراد چنین نظری از سوی رییس جمهور ترکیه کدامند؟

ترکیه زیر ذره بین آژانس

اردوغان چهارشنبه گذشته خطاب به اعضای حزب عدالت و توسعه ترکیه به صراحت بیان داشت که مخالفت کشورهای برخوردار از سلاح های هسته ای با دستیابی کشورش به این قبیل سلاح ها را قبول نخواهد کرد. رییس جمهور ترکیه اضافه کرد "هیچ کشور توسعه یافته ای در جهان نیست که از این موشکها [با قابلیت حمل کلاهک های هسته‌ای] نداشته باشد.

سخنان اردوغان در وهله نخست این سوال را در ذهن تداعی می کند که آیا ترکیه به لحاظ قانونی می تواند به باشگاه دارندگان بمب اتم بپیوندد یا خیر؟

ترکیه در سال ۱۹۸۰ میلادی به پیمان منع گسترش سلاح های هسته‌ای "ان پی تی" پیوست، در سال ۱۹۸۲ "توافق پادمان" را به طور جامع با آژانس بین المللی انرژی اتمی به امضاء رساند. ترکیه همچنین در سال ۱۹۹۶ به پیمان منع جامع آزمایش های هسته ای ملحق شد و نهایتا در سال ۲۰۰۰ پروتکل الحاقی را در تقویت کارایی سیستم پادمان به امضاء رساند و یکسال بعد اجرایی کرد.

بنابر این میتوان با اطمینان استدلال کرد که ترکیه به لحاظ قانونی زیر ذره بین آژانس بین المللی انرژی اتمی بوده و قادر نخواهد بود به طور قانونی در مسیر اﻧﺤﺮاف اﺳﺘﻔﺎده از اﻧﺮژی اﺗﻤـﯽ ﺑـﺮای ﻣﻘﺎﺻـﺪ ﻧﻈـﺎﻣﯽ و ﺗﻮﻟﯿـﺪ ﺳﻼح ﻫﺴﺘﻪ یی گام بردارد. مضاف بر اینکه ترکیه از دیرباز زیر چتر هسته‌ای ناتو قرار داشته است . ترکیه از سال ۱۹۶۲ که در اوج بحران موشکی کوبا شاهد استقرار موشک بالیستیک اتمی از نوع ژوپیتر بود تا امروز میزبان تعدادی از بمب ها و تسلیحات هسته‌ای امریکا بوده است ( از جمله استقرار سلاح های اتمی در پایگاه هوایی اینجیرلیک).

از عمق استراتژیک تا تحصیل امنیت با بمب اتم

اما نیاز ترکیه به تنوع بخشیدن در منابع انرژی یکی از دلایل گرایش حزب حاکم برای استفاده از انرژی باد، خورشید و حتی انرژی هسته‌ای برای دستیابی به این هدف بوده است. لازم به ذکر است تلاشهای ترکیه برای دستیابی به انرژی هسته ای به دهه ۱۹۵۰ برمی گردد. مدتها قبل از اینکه سر و کله روس ها در ترکیه پیدا شود تا برای این کشور نیروگاه برق هسته‌ای "آک کویو" در مرسین را احداث کنند، این آرژانتین بود که در سال ۹۰ میلادی طی قراردادی با دولت وقت ترکیه می خواست راکتور CAREM-۲۵ در خاک این کشور بسازد.

درست یکسال بعد این پروژه با تصمیم یکجانبه مدیر وقت سازمان انرژی اتمی ترکیه ملغی شد، بخشی به این دلیل که این راکتورها از نگاه وی می توانست برای تولید پلوتونیوم مورد نیاز برای ساخت بمب اتم بکار رود. به گفته برخی کارشناسان تُرک در زمینه امور نظامی (مصطفی کیبار اوغلو)، این تصمیم در آن مقطع زمانی دال بر وجود تشتت آراء در حلقه تصمیم گیرندگان در حوزه مسائل مهم امنیتی ترکیه بود.

بیشتر بخوانید:

شرایط امروز ترکیه و به طور کلی ملاحظات امنیتی-استراتژیک در منطقه در قیاس با گذشته به کلی دگرگون شده است. ترکیه امروز تحت رهبری اردوغان قرار دارد. ترکیه از سال ۲۰۰۲ سودای بدل شدن به یک قدرت "هژمونیک" منطقه ای را در سر داشته است. شاید اگر باراک اوباما، رییس جمهور پیشین امریکا، سیاستی دلخواه اردوغان در قبال سوریه اتخاذ می کرد، دکترین "عمق استراتژیک" احمد داوود اوغلو (وزیر خارجه سابق) اینچنین به دردسر نمی افتاد.

بی تردید بروز اختلافات عمده میان ترکیه و امریکا در کنار تشدید حس بدبینی و بی اعتمادی طرفین نسبت به اقدامات و نیاتشان در قبال تحولات منطقه ای در بیان این اظهارات از سوی اردوغان مؤثر بوده است. مضاف بر اینکه در سایه ی بدبینی اردوغان به نیات مقامات کاخ سفید، رییس جمهور ترکیه بر این باور است که کشورش بعنوان هم پیمان ایالات متحده در ائتلاف ناتو دیگر نمی تواند در بزنگاههای تاریخی حساس به امریکا اعتماد و اتکا داشته باشد، امریکایی که از نگاه اردوغان به دشمنان ترکیه یعنی نیروهای کُرد یگان های مدافع خلق، سلاح و تجهیزات می فروشد اما زمانی که تُرکها جنگنده های اف-۳۵ از امریکا می خواهند، واشنگتن به آنکارا "نه" می گوید.

صرفنظر ازبدبینی عمیق ترکیه به اهداف و برنامه های امریکا در منطقه و نوع تعامل سرد واشنگتن با آنکارا، شاید اردوغان به این سنارویوی احتمالی نیز می اندیشد که رهبران ایران ممکن است در گیر و دار تقابل پر خطرشان با امریکا درنهایت به سمت تصمیم سازی برای ساخت بمب اتم پیش بروند.

اردوغان همچنین احتمالا بر این باور است که عربستان نیز درحال توسعه برنامه موشکی و اتمی خود است. اگرچه اسرائیل همواره «سیاست ابهام هسته‌ای» را در پیش گرفته و پیمان‌نامه منع گسترش سلاح‌های هسته ای (ان پی تی) را امضا نکرده است اما وجود زرادخانه های هسته‌ای این کشور بر کسی پوشیده نیست. وضعیت حمایت آمریکا، هم پیمان ترکیه در ناتو، از دولت اردوغان و سیاستهای دولت ترکیه نیز به اختصار بیان شد.

اعتراض به یکجانبه گرایی امریکا یا مصرف داخلی؟

در سایه چنین بد بینی و واگرایی استراتژیک بین ترکیه و امریکا و نظر به تداوم "سیاست یکجانبه گرایی" دولت ترامپ که در خروج واشنگتن از برجام، پیمان آب و هوایی پاریس و پیمان منع آزمایش موشک‌های میانبرد با روسیه موسوم به (INF) تبلور پیدا کرد، اردوغان تلاش کرد در سخنرانی اش به طور غیر مستقیم دولت آمریکا را نسبت به خطرات یکجانبه گرایی امریکا و گرایش ترامپ به تنها گذاشتن متحدانش در عرصه روابط بین الملل آگاه سازد.

او تا جایی پیش رفت که به امریکا صراحتا بگوید در نظام نا عادل و پرآشوب بین الملل هر دولتی بر اساس منطق واقع گرایی محض به بقا و تقویت قوای نظامی-اقتصادی اش می اندیشد و زمانی که امریکا هم پیمانش را تنها می گذارد، او نیز مجبور خواهد بود در مسیر واقع گرایی از طریق بالانس قدرت امریکا از طریق همگرایی تاکتیکی با روسیه و کاستن از وابستگی به امریکا گام بردارد.

با این تفاسیر اما بنظر نمی رسد منظور و مقصود او از صحبتهایش به واقع این باشد که ترکیه با توجه به برخورداری از چتر هسته‌ای ناتو و پایبندی این کشور به تعهدات هسته‌ای اش در برابر آژانس بین المللی انرژی اتمی، به دنبال ساخت و تولید بمب یا انواع سلاح هسته‌ای است.

اردوغان به خوبی می داند که گام نهادن ترکیه در مسیر دستیابی به بمب اتم چه تبعات گسترده امنیتی برای این کشور در پی خواهد داشت. بنظر می رسد بخش اعظم صحبتهای اردوغان به احتمال زیاد مصرف داخلی دارد و او تلاش می کند در برابر چالش های داخلی و خارجی و در پی شکست کاندیدا های حزبش در انتخابات شهرداری های ترکیه، احساسات ناسیونالیستی و تصور مردم از قدرت بلامنازع ترکیه را بیش از پیش تقویت کند.

در جستجوی میراث آتاتورک

اردوغان به فاصله کمتر از چهار سال مانده به یکصدمین سال تاسیس جمهوری ترکیه توسط مصطفی کمال آتاتورک، مجدانه به دنبال میراث بزرگی است که از خود باقی بگذارد، میراثی که به دلیل افزایش رقبا و شاید حتی دشمنان قدیمی و جدید در درون و بیرون حزبش و در سایه چالش های اقتصادی با خطر روبرو شده است.

اتکای هر چند تاکتیکی ترکیه به روسیه شاید گامی است مهم برای اینکه اردوغان در عرصه سیاست خارجی بویژه در برابر منازعات جدی با امریکا، تا حدی حس امنیت بیشتری کسب کند و با طیب خاطر در راستای تحقق اهداف سیاست داخلی کشورش گام بردارد. نکته آنکه ترکیه به این راحتی نخواهد توانست بر حمایت روسیه تکیه کند و در عرصه داخلی نیز نمی تواند بدون هزینه، برای مردمش امنیت و اقتدار بیافریند. او می خواهد جایگاه ترکیه در منطقه دست نیافتنی باشد و هیچ کشوری نتواند ترکیه را با کوچک ترین تهدید امنیتی-نظامی روبرو سازد. باید دید بها ای که اردوغان در این مسیر برای باقی گذاشتن میراثی برای مردم ترکیه خواهد پرداخت چیست؟

بدیهی است که تشدید شکاف استراتژیک میان ترکیه و آمریکا در دوران رهبری اردوغان می تواند این کشور را در درازمدت به سوی تصمیم سازی برای دستیابی به سلاح هسته‌ای ترغیب سازد. شاید این امر در مقطع کنونی رخ ندهد اما اظهارات مهم و قابل تأمل اردوغان به عنوان یک سناریو احتمالی در دنیایی که بیش از پیش به سوی افزایش رقابت تسلیحاتی از نوع هسته‌ای پیش می رود، در پس ذهن بسیاری از ناظران برای مدت طولانی باقی خواهد ماند.