اردوغان و شهرداری استانبول، کلاف سردرگم دموکراسی در ترکیه

مهدی شبانی، روزنامه نگار در یادداشتی برای صفحه ناظران با اشاره به ابطال نتیجه انتخابات شهرداری استانبول به پیامدهای آن برای حزب حاکم و احزاب مخالف و جامعه ترکیه و فضای سیاسی حاکم بر آن پرداخته است.

ترکیه‌ای که تحت رهبری حزب عدالت و توسعه در سالهای ابتدایی قرن اخیر به یکی از مهمترین الگوهای توسعه و دموکراسی در کشورهای اسلامی تبدیل شده بود، در شش سال اخیر به کشوری بحران‌زا تغییر شکل داده است.

جنبش پارک گزی، کودتای نافرجام، سرکوب و دستگیری‌های گسترده، رکود اقتصادی و از دست رفتن ارزش پول ملی، تغییر قانون اساسی و انتخابات پی‌درپی باعث شده تا اسم عام فضای سیاسی و اجتماعی ترکیه از ثبات به تنش تغییر کند. با اعلام خبر ابطال انتخابات شهرداری‌ استانبول، فضای سیاسی پر تنش ترکیه دوباره شعله‌ور شده است.

ابطال انتخابات در استانبول، حقوقی یا سیاسی؟

ابطال نتایج انتخابات استانبول از سوی نهاد شورای عالی انتخابات در حالی که چند روز پیشتر، همین نهاد پس از بیش از دو هفته رسیدگی به روند نتایج، حکم به شهردار بودن اکرم امام‌اغلو کاندیدای مخالفین داده بود با اعتراضات گسترده‌ای مواجه شده است.

بسیاری از ناظران محلی و بین‌المللی، این حرکت شورای عالی انتخابات ترکیه را نه روندی حقوقی و عادلانه که تصمیمی دانسته که بر اثر فشارهای شدید حزب حاکم به رهبری رجب طیب اردوغان گرفته شده است.

از یک سو نهاد‌ها و مقامات کشورهای اروپایی با انتقاد از ابطال انتخابات، آن را گامی دیگر در تضعیف دموکراسی و حرکت به سمت یک "نظام دیکتاتوری" ارزیابی کردند که این می‌تواند در رابطه ترکیه با کشورهای اروپایی که در چند سال اخیر بسیار متشنج بوده است تاثیر مضاعفی گذاشته و از سویی دیگر واکنش بازارهای اقتصادی به این موضوع نیز بسیار منفی بوده و ارزش لیر ترکیه در برابر ارزهای معتبر جهانی بیش از پیش کاهش یافته است.

همچنین در داخل کشور نیز ابطال انتخابات شهرداری‌ها با اعتراضات گسترده‌ای از سوی جریان‌های گوناگون سیاسی مواجه شده است. در عین حال از نظر حقوقی مخالفین ابطال انتخابات اعلام کرده‌اند که در صورت ابطال شهرداری استانبول، از آنجا که شرایط یکسانی بر کل این انتخابات حاکم بوده است در صورت وجود شائبه هرگونه تخلف، انتخابات مناطق و محلات استانبول نیز شامل این تخلف بوده و نتایج انتخابات شهرداری مناطق و محلات نیز باید ابطال گشته و کل انتخابات در استانبول باید بار دیگر برگزار شود. در همین حال حزب جمهوری خلق به عنوان مهمترین حزب مخالف، در عین سیاسی و غیر حقوقی خواندن ابطال انتخابات، تقاضای ابطال کلی انتخابات مناطق شهرداری استانبول را به شورای عالی انتخابات داده است.

تحریم یا شرکت در انتخابات؟

از زمان ابطال انتخابات استانبول، دو گرایش عمده در میان مخالفان وجود داشته است، تحریم و یا شرکت مجدد در انتخابات ۲۳ ژوئن. گروه اول معتقدند که این ابطال برخلاف روح قانون اساسی ترکیه بوده و تنها بنا به امیال حزب حاکم و خارج از مجاری قانونی اتخاذ شده است و قبول این موضوع و شرکت مجدد در این انتخابات به نوعی مشروعیت بخشیدن به این رویکرد غیرقانونی و اعمال نفوذ آ ک‌ پ در نتایج انتخابات است.

این گروه از تحریم و کشاندن اعتراضات به خیابان حمایت می‌کنند. در اولین روز ابطال انتخابات نیز اعتراضات جسته و گریخته‌ای در محلات گوناگون استانبول صورت گرفت. اما پس از وقایع پارک گزی و کودتا و سرکوب‌های انجام شده، نهادها و فعالین مدنی ترکیه نیز از پتانسیل زیادی برای کشاندن این اعتراضات به سطح خیابان برخوردار نیستند و در واکنش به ابطال این انتخابات تظاهرات‌های محدودی در محلاتی در استانبول انجام پذیرفت اما این اعتراض‌ها حتی در خود استانبول و محلاتی که حزب جمهوری‌ خلق به صورتی سنتی در آن دارای نفوذ است نیز ادامه‌دار نبوده و فضای سیاسی دوباره از خیابان به سطح احزاب و روزنامه‌ها و فضای مجازی کشیده شده است.

گروه دوم که اکثریت مخالفان را در بر می‌گیرد، ضمن اعتراض به رویکرد شورای عالی انتخابات و غیر قانونی دانستن آن با این استدلال که با توجه به شرایط موجود، اعتراضات خیابانی به حزب حاکم و نهادهای امنیتی بهانه ای برای سرکوب خواهد داد، به استقبال انتخابات ماه آینده رفته و خود را برای این رقابت آماده می‌کنند. هرچند رویکرد پافشاری بر صندوق رای و دامنه‌دار نکردن اعتراضات خیابانی، ممکن است در دراز مدت باعث از دست رفتن بخش‌های رادیکال‌تر و جوان‌تر حزب جمهوری خلق شود اما در حال حاضر حضور در انتخابات به رویکرد اصلی مخالفان تبدیل شده است.

مخالفین با ایجاد هشتگ "روزهای خوب در پیش است" - شعار اصلی اکرم امام‌اغلو کاندیدای حزب جمهوری خلق که تا قبل از ابطال انتخابات شهردار استانبول به حساب می‌آمد- سعی در ایجاد پتانسیل قوی‌تری برای انتخابات پیش‌رو دارند.

شرایط پیش‌رو:

اولین واکنش‌های احزاب و گروه‌های سیاسی نسبت به ابطال انتخابات، نشانه‌های بارزی از ایجاد یک جبهه واحد علیه اردوغان در انتخابات آتی را به نمایش گذاشته است.

اکرم امام‌اغلو برای برنده قطعی شدن و افزایش فاصله نزدیکش با بن‌علی ییلدیریم، کاندیدای حزب حاکم باید همزمان در چند جبهه تلاش کند. یعنی هم آرای کردها که با نداشتن کاندیدا در انتخابات قبلی نقش مهمی در برنده شدن او داشتند را حفظ کند و از سوی دیگر ائتلاف استراتژیک حزبش با حزب ملی‌گرای خوب را ادامه دهد. از طرف دیگر نیروهای چپ را به میدان کشانده و هم نیم نگاهی هم به حزب اسلام‌گرای سعادت که در عین اسلامگرایی اختلافات عمیقی با حزب عدالت و توسعه دارد را داشته باشد.

در حالی که بسیاری از احزاب کوچک‌تر که در انتخابات قبلی کاندیدایی معرفی کرده و موفق به کسب آرایی کم و بیش شده بودند، از قبیل حزب کمونیست و حزب دموکراتیک چپ اعلام کرده‌اند که در اعتراض به ابطال انتخابات کاندیدایی معرفی نخواهند کرد، هنوز حزب اسلام‌گرای سعادت تصمیم نهایی خود را اعلام نکرده است و در صورتی که این حزب نیز کاندیدایی برای انتخابات ۲۳ ژوئن اعلام نکند، راه برای امام‌اغلو جهت برنده شدن مجدد در این انتخابات بازتر خواهد شد.

در این صورت و با توجه به اینکه حزب کرد دموکراتیک خلق‌ها نیز همچون انتخابات گذشته کاندیدایی اعلام نخواهد کرد و به صورت ضمنی حمایت خود را از امام‌اغلو اعلام کرده است، در صورت ایجاد این جبهه متحد، کار اردوغان و حزبش برای نباختن در انتخابات ۲۳ ژوئن بسیار سخت خواهد بود. هرچند اردوغان نشان داده است که برای شکست نخوردن دست به هر کاری می‌زند و هنوز باید منتظر اقدام این حزب برای کسب آرایی بیشتر از انتخابات قبلی بود.

اما ابطال این انتخابات که به خواست حزب عدالت و توسعه بوده و با استقبال رهبران این حزب نیز مواجه شده است در عین حال می‌تواند به گسترش اعتراضات درونی در این حزب نیز دامن زند. بخش‌هایی از این حزب از اینکه اردوغان عملا از حزب عدالت و توسعه مهم‌تر شده است چندان خشنود نیستند و در عین حال نپذیرفتن این شکست را ضربه بزرگتری از باخت در انتخابات، به اعتبار این حزب می‌دانند.

از جمله معترضان به سیاست‌های جدید حزب عدالت و توسعه به رهبری اردوغان می‌توان به دو تن از بنیانگذاران و تئوریسن‌های این حزب عبدالله گل، رئیس‌جمهور سابق و احمد داووداوغلو نخست‌وزیر سابق ترکیه اشاره کرد که از ابطال انتخابات استانبول ابراز نارضایتی کرده‌اند و در بین طرفدارن این حزب نیز زمزمه‌هایی از نارضایتی از این اقدام مشاهده شده است. این نارضایتی درونی در حزب عدالت و توسعه می‌تواند در چه در این انتخابات و چه در میان مدت ضربه محکمی به خواسته‌های اردوغان که چشم به تمامیت اقتدار سیاسی و اقتصادی ترکیه دارد وارد کند.

بیشتر بخوانید:

از دست دادن مدیریت کلان شهر استانبول پس از سیزده سال که قلب تپنده اقتصاد و سمبل اقتدار سیاسی در ترکیه است، وضعیت را جایی رسانده که حزب حاکم ریسک انتخابات مجدد را بپذیرد. اما سوال اصلی اینجاست که در این وضعیت اردوغان و حزبش چگونه می‌توانند آرای از دست رفته خود را جبران کرده و در انتخابات ماه آینده پیروز از میدان بیرون بیایند.

همزمانی ابطال انتخابات با ملاقات عبدالله اوجالان، رهبر زندانی حزب کارگران کردستان که از نظر حکومت ترکیه سازمانی تروریستی است، با وکلایش پس از هشت سال را می‌توان نشانه‌ای از تلاش حزب حاکم برای به دست آوردن مقبولیت در میان بخش‌هایی از کردها که نزدیک به یک میلیون رای دهنده در استانبول دارند به شمار آورد. هرچند حزب عدالت و توسعه خود را به عنوان حزبی پراگماتیک که همواره آماده تغییر استراتژی و تاکتیک‌های سیاسی است معرفی کرده اما اینبار با توجه به گفتمان اصلی که در انتخابات در پیش گرفته بود و با گفتمان بقا سعی در بیدار کردن احساسات ملی ترک‌گرایانه داشت، امکان به دست آوردن توافقی با حزب چپ‌گرا و کرد خلق‌های دموکراتیک، که صلاح‌الدین دمیرتاش یکی از رهبران این حزب و بسیاری از کادرها و طرفداران آن در حال حاضر زندانی هستند، بسیار نامحتمل بوده و به نظر می‌رسد حزب حاکم شانس چندانی برای به دست آوردن آرایی جدید از سبد آرای سایر احزاب نداشته باشد.

در نهایت به نظر می‌رسد هر نتیجه‌ای که در پی این انتخابات حاصل شود، برای کلاف سردرگم سیاست در ترکیه، حداقل در کوتاه مدت، گشایشی متصور نبوده و شرایط به سمت پیچیدگی بیشتر حرکت کند.