برجام به روایت آیت‌الله خامنه‌ای: 'این ها اگر پاره کنند ما آتش می زنیم'

مهدی مهدوی آزاد، روزنامه نگار در یادداشتی برای صفحه ناظران به مواضع متفاوت آیت الله خامنه ای درباره مذاکرات هسته ای ایران با آمریکا پرداخته است.

پس از چهار دهه غرب ستیزی بی منطق، خروج یکجانبه آمریکا از برجام بالاخره یک بهانه واقعی به حکومت داده است. تصمیم ترامپ نوعی همدلی میان طبقه متوسط با راس هرم قدرت ایجاد کرده و دستگاه تبلیغاتی حکومتی می‌کوشد از این فرصت برای تثبیت گفتمان رهبر و سپاه در سیاست خارجی استفاده کند. تصویری که از آیت‌الله خامنه‌ای ساخته می‌شود تصویر یک "دانای کل" است که از ابتدا همه چیز را می‌دانست، نظراتش در قبال آمریکا و برجام دقیق بود و بی‌توجهی به هشدارهایش باعث خسارت شد. خود آقای خامنه‌ای نیز در اولین واکنش‌ به خروج ترامپ از برجام، با سیمایی حق به جانب تاکید کرد که اتفاقات رخ داده اصلاً "خلاف انتظار" او نبوده است.

واقعیت این است که در میان محافل ذی نفوذ بر ذهن رهبری ایران، کمتر شخص یا نهادی پیدا می‌شود که حداقل در سطح علنی، پیش‌بینی دقیق و منسجمی از تصمیم تاریخی ترامپ مطرح کرده باشد. روزنامه ذی‌نفوذ کیهان تا آخرین لحظات اصرار داشت خروج ترامپ از توافق هسته‌ای یک بلوف سیاسی و "بهانه ای مضحک و احمقانه" از طرف نفوذی‌هاست. حتی چهره بانفوذی مثل حسین سلامی، قائم مقام فرماندهی سپاه نیز ششم اردیبهشت تاکید کرد "پیش‌بینی ما این است که آمریکا از برجام خارج نمی‌شود ولی تحریم‌ها را حفظ می‌کند" که به معنای پیش‌بینی غلط سپاه از راهبردهای جدید آمریکا آن هم ده روز پیش از خروج ترامپ از برجام بود. در واقع اغلب رسانه‌ها و چهره‌های جریان تندرو معتقد بودند برجام بیشتر به نفع ابالات متحده است و آمریکا نهایتاً چنین توافقی را به هم نخواهد زد.

آیت‌الله خامنه‌ای و برجام: روزشمار مواضع و واکنش‌ها

موضوع جالب این است که بر اساس سخنرانی‌های عمومی رهبری نظام، او نیز به صورت جدی معتقد بوده واشینگتن بیشتر از ایران نیازمند مذاکرات و توافق هسته‌ای است. آیت الله خامنه ای در سه سال اخیر حداقل در شش سخنرانی چنین تحلیلی را به صراحت مطرح کرده است. از جمله شانزدهم اردیبهشت ۹۴ طی سخنرانی در جمع معلمان و فرهنگیان گفت "اگر احتیاج طرف مقابل به این مذاکرات بیشتر از ما نباشد که حتماً هست، لااقل کمتر از ما نیست" و ششم شهریور ۹۳ در جمع اعضاى مجمع عالى بسیج تصریح کرد "اگر این مذاکرات به نتیجه نرسد، آن که بیش از همه ضرر میکند ما نیستیم، آمریکایی‌ها هستند". بیست و ششم مهرماه ۹۶ نیز چند روز پس از تحریم کلیت سپاه پاسداران از سوی خزانه داری آمریکا به مردم ایران هشدار داد به "القائات دشمن" اعتنا نکنند و ضمن استقبال از مخالفت های اروپا با سیاست های دونالد ترامپ گفت: "خب برجام به نفع آنها است؛ هم به نفع اروپایی‌ها است، هم به نفع آمریکا است؛ طبیعی است که بخواهند پاره نشود؛ ما هم البتّه گفته‌ایم مادامی‌که طرف پاره نکند، ما هم پاره نمیکنیم، امّا اگر پاره کرد، ما ریزریزش میکنیم".

در کنار این اعتماد به نفس غیرمنطقی که به تدریج تعدیل شده، مواضع علنی آقای خامنه‌ای نشان می‌دهد که به مرور زمان از اعتماد به نفس او در زمینه قدرت واکنش ایران به بدعهدی‌های آمریکا هم کاسته شده و بر تردیدهایش پیرامون چارچوب حقوقی برجام افزوده شده است. رهبری ایران البته در تمام این سال‌ها به ایالات متحده بی اعتماد بوده و از این زوایه مواضعی کاملاً ثابت و یکسان داشته است. با این حال نگاه او به ابعاد سیاسی و حقوقی برجام تغییرات فراوانی پیدا کرده که احتمالا ناشی از افزایش اطلاعات او یا تصحیح پیش ‌فرض‌هایش بوده است.

دوازدهم مهرماه ۱۳۹۲ در آغاز مذاکرات اتمی، آقای خامنه ای در جمع دانش‌آموزان و دانشجویان ابراز اطمینان کرد که هر چند نسبت به حصول نتیجه خوشبین نیست، اما ایران از این مذاکرات ضرری نخواهد دید. چند ماه بعد او مجدداً ابراز اطمینان کرد که "جمهوری اسلامی بلد است چگونه در عرصه‌های حقوقی از منافع خود دفاع کند". اطمینان او به کارآمدی حقوقی مذاکرات به حدی بود که بیست و یکم اسفند ۱۳۹۳ چند روز پس از نامه ۴۷ سناتور جمهوری خواه و تهدید آن‌ها به خروج دولت بعدی آمریکا از برجام در دیدار با اعضای مجلس خبرگان گفت: "این آقایان سناتور صریحاً برداشتند اعلام کردند که اگر چنانچه این دولت در آمریکا از کار برکنار شد، این قراردادی که با شما می بندد و تعهّدی که میکند کأن‌لم‌یکن است. ما اگر چنانچه به توافقی هم برسیم، بلدیم چه‌جوری عمل بکنیم که بعد آنها نتوانند جمهوری اسلامی را پشت در نگه دارند. این را مسئولین نظام جمهوری اسلامی بلدند که چه جوری عمل بکنند".

با این حال ظاهراً آیت الله خامنه ای تدریجاً متوجه شده که مسئولان جمهوری اسلامی نه تنها بلد نیستند مانع از خروج آمریکا از توافق شوند که دیپلمات‌های هسته ای ایران در نگارش برجام [احتمالاً] خطاهایی حقوقی هم داشته‌اند. ۲۵ خرداد ۱۳۹۵ آقای خامنه‌ای در دیدار مسئولان نظام تصریح کرد که متن توافقنامه "یک خلل‌ و فرجی دارد، یک زوایای پر ابهامی دارد که اینها موجب شده است دشمن بتواند سوءاستفاده کند". او حدود یک سال بعد یعنی بیست و دوم خرداد ۱۳۹۶ بار دیگر در جمع مسئولان نظام به چنبن موضوعی پرداخت و گفت: "ما در موارد زیادی به‌خاطر اعتماد به حرف آن طرف مقابل، مذاکره‌ کننده‌ مقابل، از یک نقطه‌ای صرف‌نظر کردیم، به یک چیزی اهتمام نورزیدیم، یک خلأیی باقی ماند؛ دشمن همین الان از همان خلأ دارد استفاده میکند".

نهایتاً سی ام شهریور همان سال با صراحت بیشتری به اعضای مجلس خبرگان گفت: "در این مذاکره بایستی دقّت و مراقبت لازم انجام میگرفت تا این‌جور نباشد که طرف مقابل، هر غلطی خواست بکند، نقض برجام محسوب نشود امّا ما اگر یک مختصر تکانی بخوریم، نقض برجام محسوب بشود... این نباید اتّفاق می‌افتاد".

رهبری جمهوری اسلامی حتی دوم خرداد امسال اذعان کرد که برخی پیش فرض‌های فنی و کارشناسی او درباره برجام نیز درست نبوده و از جمله درباره میزان پول نقدی که پس از توافقنامه وارد کشور شده، گفت: "ما اوّل مذاکرات در ذهنمان بود و خودمان تصوّر کردیم و به دیگران هم گفتیم که اگر ما مذاکره کنیم، صد میلیارد دلار پول وارد کشور میشود. خب این ... مبلغ مهمّی است، اصلاً به کلّی میتواند خیلی از مشکلات کشور را برطرف کند. این واقعیّت نداشت. خود ما هم به یک نحوی باور کردیم این ۱۰۰ میلیارد را اما تصوّر بود، توهّم بود، واقعیّت نداشت".

تغییر در واژه‌ها

نظیر چنین تغییرات بزرگی در حوزه هشدارهای سیاسی رهبر هم رخ داده است. مروری بر سخنرانی‌های آیت‌الله خامنه‌ای نشان می دهد که از بهار ۱۳۹۵ تا بهار ۱۳۹۷ و به تدریج، از حجم لفاظی‌ها و تهدیدات زبانی او به نحو قابل تاملی کاسته شده و بسیاری از خطوط قرمزی که پیشتر بر آن ها اصرار می‌ورزید توسط خودش نادیده گرفته شده است. منطقاً یکی از دلایل مهم این تغییر رفتار، تسلط نئوکان‌ها بر کاخ سفید و نگرانی جدی جمهوری اسلامی از واکنش نظامی آمریکا بوده است. با این حال علاوه بر این نگرانی‌ و محاسبات ناشی از آن، به نظر می‌آید رهبری نظام به این نتیجه هم رسیده که ایران واقعاً و در عرصه عمل گزینه های چندانی برای مقابله با اقدامات تهاجمی کاخ سفید در حوزه برجام ندارد. در واقع تنها واکنش جدی و قابل اجرا، گزینه آغاز غنی‌سازی است که در نوع خود می تواند خطرناک ‌ترین گزینه باشد.

خط و نشان های اولیه و شرایط به شدت سختگیرانه رهبری جمهوری اسلامی در بدو امضای برجام فراموش شدنی نیست. آیت‌الله خامنه‌ای بیست و نهم مهرماه ۱۳۹۴ و در نامه تایید برجام تصریح کرد: "وضع هرگونه تحریم در هر سطح و به هر بهانه‌ای از جمله بهانه‌های تکراری و خودساخته‌ تروریسم و حقوق بشر توسّط هر یک از کشورهای طرف مذاکرات، نقض برجام محسوب خواهد شد و دولت موظّف است ... فعّالیّتهای برجام را متوقّف کند". او حتی "هرگونه اظهاری مبنی بر این‌که ساختار تحریمها باقی خواهد ماند" را هم نقض برجام دانست. سی ام دی ماه ۱۳۹۴ در دیدار با دست اندکاران برگزاری انتخابات یادآور شد "چنانچه آمریکا نقض عهد کرد، ایران هم باید نقض عهد بکند" و بیست و پنجم خرداد ۱۳۹۵ نیز در آن موضع گیری مشهور تهدید کرد که اگر آمریکا برجام را نقض یا پاره کند، جمهوری اسلامی آن را آتش خواهد زد.

این سیاست سختگیرانه "چشم در برابر چشم" اما به تدریج به نحو عبرت آموزی توسط خود آقای خامنه‌ای تعدیل شد. رهبری جمهوری اسلامی در گام اول عقب نشینی، خرداد ماه ۱۳۹۵ تاکید کرد تا زمانی که آمریکا برجام را "به طور کامل" نقض نکرده، ایران هم آن را نقض نخواهد کرد. او چند ماه بعد یعنی سوم آذر ۱۳۹۵ بر خلاف نظر وزارت خارجه و دولت، تمدید تحریم های ایسا را "نقض قطعی برجام" دانست و هشدار داد "جمهوری اسلامی حتماً در مقابل آن واکنش نشان خواهد داد". با این حال نه تنها پس از تمدید این تحریم ها واکنشی نشان داده نشد، که تصمیم دولت ترامپ برای تحریم ۲۵ شخص و نهاد ایرانی به اتهام مداخله در پروژه موشکی نیز عملاً نادیده گرفته شد. شاید جالب‌ترین بخش ماجرا واکنش شخصی آقای خامنه‌ای به این تحریم‌ها بود که طی سخنانی در جمع پرسنل نیروی هوایی ارتش (۱۳۹۵/۱۱/۱۹) از دونالد ترامپ "تشکر" کرد که "زحمت ما را کم کرد و چهره‌ واقعی آمریکا را نشان داد".

بیشتر بخوانید:

در ادامه این روند حتی امضا و ابلاغ تحریم‌های کاتسا توسط دونالد ترامپ در یازدهم مرداد ۱۳۹۶ نیز عملاً با سکوت تهران مواجه شد. رهبری نظام شهریور همان سال (۱۳۹۶/۰۶/۲۶) در دانشگاه علوم انتظامی از مسئولین خواست "در مقابل این حرکت خصمانه‌ دشمن اثبات کنند که ملّت ایران به برکت اسلام، زیر بار زور نمی رود و در مقابل قدرتها کُرنش نمیکند" و تهدید کرد "در برجام هر حرکت غلط نظام سلطه با عکس‌العمل جمهوری اسلامی مواجه خواهد شد". با این حال واکنش های بعدی حکومت از جمله اظهارنظرهای خود آقای خامنه ای ثابت کرد که این هشدار و تهدید نیز چیزی جز یک لفاظی گذرا نبوده و جمهوری اسلامی تحت تاثیر رهیافت تازه خود تمایل چندانی به افزایش تنش های برجامی ندارد.

آخرین گام از این زنجیره عقب نشینی و تعدیل مواضع، سخنرانی بهمن ماه آیت‌الله خامنه ای در دیدار مردم آذربایجان شرقی (۱۳۹۶/۱۱/۲۹) بود که از "برخوردهای بسیار خوب و قاطع وزیر خارجه با خباثت آمریکایی‌ها" تقدیر و تشکر کرد و گفت: "راه همین است؛ باید برخورد کنند؛ عزّت ملّی را باید نشان بدهند در ارتباطات خارجی". چنین واکنشی آن هم پس از اجرای قانون کاتسا و قرار گرفتن کلیت سپاه در لیست تحریم‌های آمریکا نشان داد رهبری حکومت به رغم تمام آن تهدیدات اولیه و خطوط قرمز پررنگ حیثیتی، حالا به جایی رسیده که واکنش ساده یک وزیر خارجه یعنی یک اعتراض زبانی (ولو تهدیدآمیز) آن هم در یک جلسه خصوصی را کافی می‌داند و مطالبه‌ای بیشتر از آن ندارد.

این تناقض در لحظه خروج آمریکا از برجام نیز عیناً تکرار شد. در حالی که مقامات ارشد نظام از جمله رئیس جمهور، علی شمخانی دبیرشورای عالی امنیت ملی ایران و محمدجواد ظریف وزیر امور خارجه حتی تا تهدید به خروج از ان‌پی‌تی نیز پیش رفته بودند، تصمیم نهایی حکومت در قبال اقدام آمریکا نه تنها هیچ ربطی با این تهدیدات که مطلقا هیچ ربطی با سیاست‌های ابلاغی شخص آقای خامنه‌ای و حتی سخنرانی‌های عمومی‌ او نداشت.

۱۵ سال پس از آغاز بحران اتمی ایران و حدود سه سال پس از امضای برجام، با خروج آمریکا از این توافق ایران دوباره به نقطه صفر بازگشته و آیت الله خامنه ای نیز در جایی قرار گرفته که تابستان ۱۳۹۲ در آن قرار داشت. در تابستان ۱۳۹۲ یعنی زمان آغاز مذاکرات هسته ای، ترجیع بند تمام سخنرانی های رهبری این بود که او به طرف مذاکره یعنی آمریکا "بی اعتماد" است. با روشن شدن سیاست فعلی یعنی ادامه برجام به اتکای اروپا، آیت الله خامنه ای بار دیگر ساز "بی اعتمادی" البته این بار به اروپا را کوک کرده است. درست مثل سال ۱۳۹۲، آقای خامنه ای از "مسئولان نظام" می خواهد که مقابل زورگویی ایستادگی و از "عزّت و اقتدار این ملّت عزیز" دفاع کنند.

دقیقاً مثل سال ۹۲ از دولت و مسئولان وزارت خارجه خواسته است که از طرف مقابل "تضمین" بگیرند. عیناً مثل آن سال تاکید می کند که امید چندانی به توافق نهایی ندارد و چنین توافقی را "بسیار بعید" می داند. دقیقاً مثل همان سال تاکید دارد که مشکلات میان ایران و غرب با "انعطاف یا عقب نشینی" حل نمی شود.

و نهایتاً درست مثل آن سال می کوشد با یک بازی چند وجهی، هم زمینه مذاکرات را فراهم کند و هم خود را فرادست مذاکرات، در جایگاه یک مدعی همیشه حق به جانب بنشاند.