حسیب عمار در سفر به اسکندریه

	این چهارمین کنفرانس دست نویسهای ترجمه شده است که در مصر برگزار می شود

در این کنفرانس، ۵۰ پژوهشگراز کشورهای مختلف جهان از جمله آمریکا، فرانسه، ایتالیا ،آلمان، یونان، سوریه، لبنان، بحرین، امارات متحده عربی و کشور میزبان مصر، در طول چهار روز برای بررسی هفت محور درکتابخانه اسکندریه، باهم به بحث و گفتگو نشستند.

ترجمه متن زنده و متن مرده یا متنی که فراموش شده است و انگیزه های انتخاب یکی از آنها، نقش تلاشهای فردی و نهادهای رسمی در زمینه ترجمه و "رابطه مترجمین با اصحاب زر و زور"، تاثیر ترجمه قرآن بر فرهنگهای غیر اسلامی، عوامل تقویت فعالیت ها در زمینه ترجمه از جمله بحثهای مهم این کنفرانس بود.

پیوند تمدنها

از ترجمه به عنوان پلی یاد می شود که ملتها را به هم پیوند می دهد و در امتداد تاریخ بشریت یکی از بزرگترین نقشها را در تأثیرات متقابل و دیدار تمدنها با یک دیگر بازی کرده است.

	آقای زیدان گفت مسلمانان با آثاری که در سایه تمدن اسلامی ترجمه کردند تمدنهای کهن بشریت را بهم پیوند دادند

در گذشته پیش از عصر ظهور چاپخانه، آنچه ترجمه می شد از دست نویسها بود. در کنفرانس اسکندریه، بیشتر به همین نوع ترجمه ها و ترجمه هایی که در حال حاضر از متون کهن انجام می شود، پرداخته شد.

دکتر یوسف زیدان رییس مرکز و موزه دست نویسها در کتابخانه اسکندریه که خود نیز از پژوهشگران مصری است، گفت مسلمانان با آثاری که در سایه تمدن اسلامی ترجمه کردند تمدنهای کهن بشریت را بهم پیوند دادند.

او در اشاره به نقش ملتها و اقوام غیرعربی در غنا بخشیدن به تمدن اسلامی گفت: آنچه در میان دانشمندان عرب به عنوان "میراث تمدنی عربی" شناخته می شود، شاید چنین وانمود کند که گویا این میرات یکتاست و تنها به اعراب مربوط می شود، در حالیکه، این مرده ریگ ، میراثهای تمدنی اقوام مختلفی دیگری را نیزدر بردارد که برخی از آنها به زبانهای غیر عربی بوده و به این زبان ترجمه شده است.

زبان ترجمه

	بسیار دشوار است که ادعا کرد همه ترجمه هایی که در عصور کهن اسلامی انجام گرفته، معیاری بوده اند

او گفت در قرن نهم میلادی ترجمه به یک علم تبدیل شده بود و دانشمندانی مانند حنین بن اسحاق (۱۹۴- ۲۶۰ هـ ق) که کار ترجمه را انجام می دادند، مترجمان حرفه ای بودند که هم زبان را خوب می دانستند و هم آشنایی درست با علوم داشتند.

آقای راشد در بحثی که زیر عنوان "ترجمه متون علمی میان یونانی، عربی و لاتین" داشت گفت: مورخان علوم و فلسفه، برغم اختلاف دیدگاههای شان، براهمیت ترجمه از یونانی به عربی ابتدا از قرن هشتم میلادی، بویژه در زمینه علوم ریاضی، از قبیل هندسه، ستاره شناسی وغیره متفق اند. در مقابل بر اهمیت ترجمه متون علمی و فلسفی نوشته شده به زبان عربی، به زبان لاتین ابتدا از قران دوازدهم میلادی، نیز متفق القول اند.

او گفت پس از ترجمه همین متون نوشته شده به زبان عربی بود، آنچه که نهضت قرن دوازدهم اروپا به آن گفته می شود، ایجاد شد. و از همینجاست که به گفته آقای راشد، اهمیت نقش دست نویسهای ترجمه شده در تصحیح متن اصلی یک اثر بروز می کند.

اما بسیار دشوار است که ادعا کرد همه ترجمه هایی که در عصور کهن اسلامی انجام گرفته، معیاری بوده اند.

این نکته ای بود که دکتر عصام شنیطی از انستیتوی دست نویسهای عربی در قاهره در بحثی که زیر عنوان مشکلات ترجمه های عربی کتاب "حیوان" ارسطو داشت، به آن اشاره کرد.

وی گفت: برخی از کتابها به طور مستقیم از زبان مبدا به زبان مقصد که در اینجا همانا عربی است ترجمه نمی شدند و عده ای از مترجمین آشنایی درست با زیان عربی نداشتند.

	در حاشیه کنفرانس، نمایشگاهی از متون ترجمه شده دست نویس برگزار شده بود

شنیطی می گوید وی این کتاب را از زبان سریانی به عربی ترجمه کرده است. برغم اینکه او مترجم خوبی بود اما از آنجا یی که آشنایی عمیق با زیان عربی نداشته ، ترجمه اش روشن نبود و نمی توانست معانی را به راحتی بیان کند.

او گفت زمانی که جاحظ ( وفات۸۶۹) کتاب "حیوان" خود را می نوشت ، کتاب "حیوان" اثر ارسطو با ترجمه ابن بطریق، از مراجع اصلی او بود. اما وقتیکه شما کتاب حیوان جاحظ را مطالعه می کنید، در می یابید که جاحظ با مشکلات زیادی روبرو شده است و در چندین جای در مورد دقت معلومات ارسطو ابراز شک میکند اما می گوید اشتباه از مترجم است که نتوانسته مفهوم سخن وی را بخوبی بیان کند.

ترجمه اسرائیلی ها

محمد ابو غدیر استاد دانشگاه عین شمس در مصر گفت اسراییلی ها پس از قیام دولت شان برنامه ای را برای ترجمه متون کهنه و نو عربی وضع کردند.

او گفت هدف این برنامه علمی نبوده، بلکه اسراییلی ها در چارچوب کشمکش با اعراب، در تلاش درک طبیعت عربها بوده اند و اینکه آنان چگونه می اندیشند.

ابو غدیر در این ارتباط به چند نوع ترجمه قرآن که اسراییلی ها انجام داده اند اشاره کرد.

متونی که اهمیت 'نداشت'

اما چرا مسلمانان برغم اینکه کتابهای بی شماری از زبان یونانی به عربی برگردانده اند، "محاورات افلاطون" و نمایشنامه های یونانی را استثنا قرار دادند؟

این سوال را با دکتر زیدان مطرح کردم. وی می گوید چون این متون در آن زمان برای مسلمانان اهمیت نداشت، به ترجمه آنها نپرداختند.

اما برخی به این نکته اشاره می کنند که در محاورات افلاطون و نمایشنامه ها گفتگو بحث و تبادل نظر میان استاد و شاگرد، بزرگ و کوچک دیده می شود.

فرهنگ رایج در آن زمان در جهان اسلام بیشتر بر وعظ و ارشاد مبتنی بود. این کار را "بکن" آن کار را " نکن".

اگر چه یک سلسله مناطره ها و گفتگوها در عصور کهن اسلامی صورت گرفته است، اما آنها بیشتر به نفع طرفی تمام شده که از حمایت قدرت حاکم برخوردار بوده و با طرز تفکر حاکم بر جامعه همنوا.

بنابر این بسیار دشوار بود که متونی ترجمه شود که در آن سخن استاد و یا یک شخصیت بزرگ به چالش گرفته می شود.

دست نویسهای ترجمه شده، چهارمین کنفرانس سا لانه مرکز دست نویسهای کتابخانه اسکندریه است.

کنفرانس اول (۲۰۰۴میلادی) زیر عنوان " دست نویسهای هزاره " و کنفرانس دوم (۲۰۰۵) "زیر عنوان دست نویسهای امضا شده" برگزار شده بود.

اما کنفرانس سال گذشته به "دست نویسهای شرح دهنده" اختصاص داشت.

در حاشیه کنفرانس امسال، نمایشگاهی از دست نویسهای ترجمه شده نیز برگزار شده بود که در میان آنها شماری از دست نویسهای ترجمه شده فارسی دیده می شد.