محمد قوام روزنامه نگار

	نامها و نشانه ها کتابی کم حجم و ساده خوان است که شاملو تصميم داشته در آن بنياد زبان فارسی را به شکلی خلاصه، علمی و آسان روايت کند

کتاب نامها و نشانه ها در دستور زبان فارسی که از کتابهای ناياب طی يک دهه اخير بوده را شاملو در سال ۱۳۳۳ خورشيدی در زندان قصر تهران نوشته و قصد داشته تا بمرور، دستور زبان فارسی را در سه دفتر اسم، فعل و حرف مورد بررسی قرار دهد اما اين تلاش تنها به نگارش دفتر اسم منتهی شده است.

دفتر اسم که تنها مجموعه به سامان رسيده از دستور زبان شاملوست، خود از چهار بخش اسم، اضافه، صفت و ضمير تشکيل می شود که در نخستين نوبت چاپ آن در سال ۱۳۴۳ بخش مربوط به ضمير در چاپخانه گم شده است.

با اين که شاملو در اين سالها هنوز در قيد حيات بود اما در دومين نوبت چاپ هم در سال ۱۳۷۵ بخش مربوط به ضمير به کتاب اضافه نشد و مطالب با ويرايش تازه و ساماندهی جديد منتشر شده به اميد اينکه يک جلد کتاب متمم هم به آن اضافه شود؛ اتفاقی که با اوجگيری بيماری شاملو و صرف وقت شبانه روزی او بر فرهنگنامه کتاب کوچه هرگز مجال رخ ندادن نيافت.

با ناتمام ماندن دستور زبان شاملو، اين بار شش سال پس از درگذشت او اين کتاب با ويرايش و تصحيحی مجدد، برای اولين بار با عنوان نامها و نشانه ها در دستور زبان فارسی روانه بازار شده که نشان می دهد کتاب، بخشی از دستور زبان است و نه همه آن.

مردی به شيدايی، عاشق زبان مادری خويش

کتاب نامها و نشانه ها با توجه به فاصله زياد سطرهای و اندازه نسبتاً درشت متن، کتابی کم حجم و ساده خوان است که شاملو تصميم داشته در آن بنياد زبان فارسی را به شکلی خلاصه، علمی و آسان برای خواننده روايت کند.

نگارش کامل دستور زبان گرچه ناکام مانده اما دفتر اسم دستور زبان فارسی نشان می دهد که شاملو تا چه حد بر فارسی تسلط داشته و در صورت سرانجام گرفتن اين مجموعه تا چه حد با اين کتاب به زبان مادری خود خدمت می کرده است.

نويسنده با تسلط مثال زدنی اش بر آثار نثر و نظم ادبيات فارسی از بخشهای زيبا از ادبيات کلاسيک ايران نيز برای فهم آسانتر مباحث کتاب استفاده کرده است که زمينه ساز آشنايی و علاقه مندی بيشترمخاطبانش را به ادبيات فارسی فراهم می کند.

شاملو در اوايل کتاب در مقدمه گونه ای که از متن مصاحبه های وی در سالهای گذشته استخراج شده خود را "مردی به شيدايی عاشق زبان مادری خويش" معرفی می کند و در وصف فارسی می گويد زبانی است که در طول قرنها و قرنها، ملتی پرمايه، رنج و شادی و خود را بدان سروده و زبانی ترکيبی و پيوندی است که به هر معجزتی در قلمرو کلام و انديشه راه می دهد:

"حتی عربی که در فارسی وارد شد، فارسی ماند، مشتی مفهوم را که لازم داشت از زبان عربی به نفع خودش مصادره کرد اما ساختارش را از دست نداد، زبانی که در پيرانه سری نيز ظرفيتهای عظيم تازه ای در آن می يابم و برخوردم با آن، برخورد با چيزی مقدس است."

در ادامه اين مقدمه واره، شاملو می گويد: "شايد به همين دليل است که اين اواخر کمتر می نويسم زيرا معتقدم که در اين معبد قدسی تنها بايد حضور قلب داشت و انسان هميشه حضور قلب ندارد".

اثری از دغدغه های شاملو در کتابی ناتمام

سياوش فرزند شاملو در پيشگفتار کتاب می گويد دلنگرانيهای مداوم پدرش در مورد رسم الخط و آيين نگارش او را بر آن داشت که به دو موضوع تغيير و اصلاح خط و شيوه و روش نوشتن بيشتر فکر کند، به همين منظور هم تلاش داشته تا علاوه بر دستور زبان فارسی، قواعد تازه تری برای حفظ خط فارسی تدوين کند.

شاملو علاوه بر موضوع تصويری بودن خط فارسی در ارتباط با اصلاح آن، خوانش اشتباه نوشتار و رعايت فاصله واژگانی، به اصلاح ساختاری خط فارسی اعتقاد داشت و در تلاش بود تا با دو مشکل رسم الخط و آيين نگارش فارسی اقدام به تدوين، تنظيم و چاپ نظراتش با عنوان دستور خط فارسی کند اما به گفته فرزندش، مشکلات زيادی که در زندگی برايش به وجود آورده شده بود، نگذاشت تا به تنيجه آرزويش برسد.

با اين همه به نظر می رسد که شاملو در مدت زمان زندانش در سال ۱۳۳۳ توانسته بخش مهمی از ساختار آموزه هايش در دستور زبان فارسی را به قصد انتشار به روی کاغذ بياورد.

شاملو در کتاب نامها و نشانه ها ، اصوات و حروف بيصدا را به خواننده معرفی کرده، حروف مختص عربی را که به الفبای فارسی اضافه شده، جداگانه همراه با اصوات آن توضيح داده، همزه و اقسام آن را با مثالهای متعدد نشان داده، علائم نقطه گذاری و جمله بندی را بتفصيل توضيح داده و در پايان هر فصل، تمرينهايی برای فهم بهتر مطالب برای خوانندگانش در نظر گرفته است.

"دفتر نشانه گذاری" که يکی از کوتاهترين بخشهای کتاب است را شايد بتوان يکی از وجوه تمايز کتاب نيمه تمام شاملو با ديگر دستور زبانها دانست که اهميت چندانی به نشانه گذاری که مبحثی معاصر در زبان فارسی است نمی دهند.

شاملو در مقدمه اين دفتر به افراط و تفريط برخی از نويسندگان در استفاده از نشانه ها اشاره کرده و نوشته که از اين پس به جای وقتگذاری با حل جدول کلمات متقاطع، جملات پرويرگول کتابها را با جابجا کردن عناصر سازنده شان به فصيحترين صورت ممکن درآوريد، "يقين داشته باشيد ظرف چند ماه ويراستار درجه يکی از آب در می آييد!"

نام ها و نشانه ها گرچه برای خواننده بزرگسال نوشته شده اما به نظر می رسد برای آموزش کودکان و الگو قراردادن در تأليف کتابهای آموزشی مدارس نيز به عنوان نمونه کوتاه و گويا می تواند مفيد باشد.

شاملو خود می گويد اگرچه زبان شناس نيست اما به علت سرودن شعر نيازمند آگاهی از مقوله زبان فارسی بوده و همين موضوع را به شاعران جوان هم سفارش می کند تا به زبان به عنوان وسيله ای مصرفی که می توان "پدرش را درآورد" نگاه نکنند.

شناسنامه کتاب:

نامها و نشانه ها در دستور زبان فارسی
احمد شاملو
چاپ اول، انتشارات مرواريد، ۱۳۸۵ تهران
تيراژ ۲۲۰۰ جلد
۱۷۳ صفحه