هوشمند هنرکار کارشناس سينما

جشنواره فيلم فجر را می توان به نوعی حاصل سياستگذاری های متوليان سينمای ايران دانست چرا که نتيجه روش ها و محدوديت هايی که در طول يک سال تعريف و اعمال شده، در دوران جشنواره بر پرده سينماها جلوه می کند.

از جشنواره بيست و چهارم تا جشنواره بيست و پنجم سالی بود که سير محدوديت ها، و تباين سياست های جديد با روش های دوره پيشين، بيش از پيش آشکار شد.

در اين سال دستورالعمل ها و بخشنامه های تازه در عرصه فرهنگ به چشم آمد؛ در بهار نشست شماری از سينماگران با رهبر جمهوری اسلامی، در تابستان گزارش تند و تيز تحقيق و تفحص مجلس در باره سينما و هنرمندان و ...

گرچه جشنواره فيلم فجر عموما نظر به بدنه اصلی سينمای ايران داشته، اما همواره ويترينی از آثار نخبه گرا و گاه حتی در تباين با روش های رسمی متوليان دولتی فرهنگ نيز به تماشا گذاشته و بسا که جوايز و سيمرغ هايی نيز به آنان اهدا شده است. اما متعاقب آن بسياری از اين آثار راهی به تالارهای نمايش نيافته اند و به سياهه آثار ناديده بايگانی سينمای ايران افزوده شده اند.

آمارهای اميدوارکننده

طبق آمار ارائه شده، دست کم در نيمه اول سال ۱۳۸۵، فروش فيلم ها و استقبال از سينماهای ايران فزونی يافته است. اين آمارها چه در تهران و چه در شهرستانها، نشانگر استقبال بهتر از سينماها، نسبت به دو سه سال گذشته است.

در اين ميان آتش بس تهمينه ميلانی، که اساسا راهی به جشنواره بيست و چهارم نيافته بود، بيش از ديگران خوشايند تماشاگران ايرانی واقع شد و فروش بالای يک ميليارد تومانی آن در شهر تهران، شايد از حد توقعات تهيه کنندگان آن نيز فراتر رفت.

	م مثل مادر ساخته رسول ملاقلی پور از فيلم های موفق سال گذشته بود

اما به نام پدر که توفيقش در جشنواره بيست و چهارم با کسب پنج سيمرغ بلورين از بخش های سينمای ايران و آسيا تاحدی موجب حيرت صاحب نظران شده بود، در گيشه نيز توفيق دوباره ای به دست آورد.

برخی ديگر از آثار موفق سينمای ايران در اين سال فيلم هايی بودند که اساسا در جشنواره بيست و چهارم محل و جايگاه چندانی نداشتند و صاحبان آنها توانستند به رغم بی اعتنايی هیأت انتخاب جشنواره پيشين، همچون گذشته، در گيشه موفق باشند. م مثل مادر رسول ملاقلی پور، شام عروسی ابراهيم وحيدزاده، زير درخت هلو ايرج طهماسب، و سوغات فرنگ کامران قدکچيان از اين دسته بودند.

در اين ميان نمی توان منکر توجه ويژه جشنواره دولتی فيلم فجر، دست کم در سالهای اخير، به سينمای عام تجاری يا به قولی سينمای بدنه شد. نکته ای که در کم توجهی متوليان جشنواره نسبت به آثار نخبه گرايی چون زمستان است رفيع پيتز يا باغهای کندلوس ايرج کريمی شده است.

بگذريم از آثاری چون طبل بزرگ زير پای چپ کاظم معصومی که اساسا با توجه به تقابل با سياست های رسمی در زمينه هنر و سينما نمی تواند چندان مورد محبت گزينشگران جشنواره فيلم فجر واقع شود، و در هنگام نمايش نيز به سبب محدوديت های تعريف شده و بعضا نامناسب بودن زمان و شرايط اکران از يک سو، و فضای خاص و ساکن خود فيلم از سوی ديگر، در جذب تماشاگر عام سينمای ايران توفيق چندانی به دست نمی آورد.

در انتظار نمايش

اما پرسش بزرگ در ميانه دو جشنواره، عدم نمايش بسياری از آثار جشنواره پيشين در اين حدفاصل بوده است. برخی از اين فيلم ها عبارتند از: آفسايد جعفر پناهی، چند کيلو خرما برای مراسم تدفين سامان سالور، يک شب نيکی کريمی، سفر به هيدالو مجتبی راعی، کارگران مشغول کارند مانی حقيقی، عصر جمعه مونا زندی، جايی در دوردست خسرو معصومی، شبانه اميد بنکدار و کيوان علی‌محمدی، مواجهه سعيد ابراهيمی‌فر، زمان می‌ايستد عليرضا امينی، يادداشت بر زمين علی محمد قاسمی، صحنه جرم ورود ممنوع ابراهيم شيبانی، خانه روشن وحيد موساييان، ستاره می‌شود فريدون جيرانی، شوريده محمدعلی سجادی، شهر آشوب يدالله صمدی، شب‌ بخير فرمانده انسيه شاه‌حسينی، دره زاگرس محمدعلی نجفی، پرونده‌ هاوانا عليرضا رئيسيان، شاهزاده ايرانی محمد نوری‌زاد، از دور دست رامين محسنی و ...

حال اگر به اين سياهه که هنوز امکان نمايش نيافته اند، برخی آثار به نمايش درنيامده ديگری را که در جشنواره گذشته به هر طريق راهی نيافته بودند اضافه کنيم، تصوير گوياتری از فضای خاص اين دوره به دست خواهيم آورد.

از طرفی بسياری از آثاری که در اين فاصله، در جشنواره های بين المللی موفقيتهايی کسب کرده اند، جزو قلمرو آثار فاقد پروانه نمايش در ايران هستند. آثاری چون: نيوه مانگ بهمن قبادی، يک شب نيکی کريمی، آفسايد جعفر پناهی، چند کيلو خرما برای مراسم تدفين سامان سالور ...

با توجه به آثار به نمايش درنيامده اين دوره، نه تنها به فهرست آثار ممنوعه و فاقد مجوز نمايش به اضافه شده است، که به نظر می رسد تعداد آثار پشت خط که هنوز نتوانسته اند در ظرفيت محدود اکران سينمای ايران وارد شوند، پرشمار شده و ترافيک عجيبی را پشت خط انتظار نمايش ايجاد کرده است.

اينک جشنواره بيست و پنجم

گرچه هنوز تا آخرين ساعت نيز نمی توان برنامه دقيق آثار راه يافته به جشنواره بيست و پنجم را دريافت، اما با توجه به اعلانها و موضعگيريهای برخی سينماگران و نيز غياب نامها و آثاری در فهرستهای اعلام شده، بايد جای خالی برخی فيلمسازان را در جشنواره بيست و پنجم از همين حالا انتظار داشت:

ابوالفضل جليلی و بهمن قبادی از جمله کارگردانانی بودند که اساسا با انتقاد به سازمان جشنواره به نوعی آن را تحريم کردند.

	چند کيلو خرما برای مراسم تدفين ساخته سامان سالور، از جمله آثاری بود که در حدفاصل جشنواره پيشين و جشنواره امسال به نمايش درنيامد

ابوالفضل جليلی در نامه ای چنين عنوان کرد: « از آنجا که بنده با تجربه بيش از ده فيلم که طی سال‌های گذشته تاکنون به اين جشنواره ارايه کرده و کليه فيلم‌ها جهت شرکت در بخش مسابقه از جانب هيئت محترم انتخاب و بعضا از سوی مديران جشنواره، لايق حضور در اين جشن نبوده و جواب رد دريافت کرده‌ام، اين‌بار که به لطف خداوند بزرگ توانسته ام دوازدهمين فيلم سينمايی‌ام را به نام حافظ با تمام رنج‌هايی که در پی داشت، به سلامت به پايان رسانم، به‌رغم عشق و علاقه درونی‌ام به اين جشنواره که بازتاب مثبت آن را در عرصه‌های بين‌المللی بارها و بارها شاهد بوده‌ام، تصميم گرفتم که اين بار خودم فيلم را رد کنم و به جشنواره ارائه نکنم، چرا که حالا ديگر ايمان آورده‌ام که اشکال از من است.»

از طرفی بهمن قبادی نظر خود را با کلامی صريحتر چنين بيان کرده است: « در طول بيست و پنج سال اخير شکل و چيدمان هيئت انتخاب، کاملاً دولتی بوده است و تعدادی آدم دولتی و سياستمداران جزو هيئت انتخاب قرار می‌گيرند که با سينما آشنايی ندارد. در همين هيئت انتخاب اخير چند نفر اهل سينما حضور دارند؟ درحاليکه اغلب افراد مميزی هستند. اين کنترل بيش از حد در فستيوال، شکل چيدمان جشنواره را به هم می‌ريزد. بنابراين علاقه‌ای به شرکت در چنين جشنواره‌ای نداشته و ندارم.»

در همين حال جعبه موسيقی فرزاد مؤتمن، خواب ليلا مهرداد ميرفلاح، نسل جادويی ايرج کريمی و ... از جمله آثاری هستند که در گزينش نهايی هيئت انتخاب جشنواره امسال، در هيچ بخشی جايی ندارند.

بايد سال پيش رو را به انتظار نشست و ديد که حاصل جشنواره بيست و پنجم و مجموع سرمايه های صرف شده در اين وادی، چه سرنوشتی بيابند و چه حاصلی به بار آورند. کداميک از فيلم ها، مهلت عرضه پيدا خواهند کرد و کدام، تراکم پشت خط انتظار را سنگين تر خواهند کرد.