سينا سعدی

	روی جلد فرهنگ فارسی تاجيکی

در این جلسه که آقای دکتر حسن حبیبی رییس فرهنگستان و چند تن از استادان جوان تاجیک حضور داشتند، نخست علی اصغر محمد خانی گرداننده جلسه، انتشار فرهنگ فارسی تاجیکی را یک اتفاق فرهنگی در ایران خواند و در خلال سخنان خود از فرهنگ هایی نام برد که در سالهای اخیر تألیف شده یا در دست تألیف است. از جمله وی از یک فرهنگ فارسی دری یاد کرد که به کمک رایزنی فرهنگی ایران در افغانستان در دست تألیف است.

سپس محمد جان شکوری از اهمیت تاریخی فرهنگ تاجیکی گفت و یادآور شد که در قرن بیستم زبان فارسی در تاجیکستان بسیار آسیب دید؛ جریان هایی در فرهنگ و سیاست پیدا شده بودند که می گفتند زبان ادبی تاجیک که به مدت هزار سال زبان ادب بود، دیگر کهنه شده و وظیفه اش به پایان رسیده و به درد امروز نمی خورد. « می گفتند این زبان اعیان و اشراف بود، زبان علما بود، زبان استثمار گران بود که به طبقه زحمتکش خدمت نمی کرد و هکذا ».

استاد تاجیک اضافه کرد که تا نیمه قرن بیستم تاجیکستان به حالتی رسیده بود که مردم فکر کردند زبان خود را از دست می دهند. در 1951 فرهنگستان علوم تاجیکستان و پژوهشگاه زبان و ادبیات رودکی تاسیس شد که از اولین وظایف آن نوشتن این فرهنگ بود.

	محمد جان شکوری از مولفان فرهنگ تاجيکی

آقای شکوری گفت: اگرچه ما نام کتاب را فرهنگ تاجیکی می گوییم اما همان زبان فارسی است. او گفت که واژه های فرارودی در این فرهنگ البته کم است اماهست و آقای شجاعی ( برگرداننده کتاب از خط سیریلیک ) آنها را در داخل کمانه ها توضیح داده که پیدا کردن این توضیحات آسان نیست و لازم بود فهرستی از آنها با ذکر صفحات در پایان فرهنگ بیاید. اگر اینطور بود کار برای کسانی که « این فرهنگ را به تحقیق می گیرند » آسان بود."

پس از استاد شکوری، دکتر حسن انوری درباره فرهنگ تاجیکی سخن گفت. وی نخست محاسن و سپس معایب این فرهنگ را بر شمرد و یادآور شد که در این فرهنگ بسیاری کلمات اصیل هست که در ایران متداول نیست و می تواند در واژه سازی به کار گرفته شود. از مزایای فرهنگ این است که در مواردی که مدخل از نوع اعلام یا اسم خاص است علاوه بر معنی لغوی، در ذیل لغت به اسم خاص اشاره شده است. مثلا در ذیل "برهان قاطع" به مولف فرهنگ آن حسین خلف تبریزی.

از مزایای دیگر این فرهنگ این است که از یک تا چهار شاهد برای معنا آورده شده است و نکته مهمتر اینکه از ابتدا تا انتها بر یک شیوه تألیف شده است.

دکتر انوری آنگاه به معابب فرهنگ پرداخت و به نکاتی اشاره کرد که به زعم او اگر رعایت می شد، بهتر بود.

وی گفت برای نشان دادن مصوت « آ » در فرهنگ های فارسی از حرف A استفاده می شود اما در این فرهنگ از حرف Oاستفاده شده است. یا در مورد منابع، در همه موارد از چاپ انتقادی متون استفاده نشده؛ مثلا ديوان حافظ به تصحيح قزوینی در زمان تألیف فرهنگ در دسترس بود اما مولفان از حافظ چاپ 1891 استفاده کرده اند که سرشار از ابیاتی است که به حافظ منسوب است ولی از حافظ نیست.

دکتر انوری افزود که در این فرهنگ هویت دستوری مدخل ها اغلب داده نشده است. در حالی که یک فرهنگ خوب باید هویت دستوری مدخل ها را داشته باشد. در نقل شواهد نیز ترتیب تاریخی رعایت نشده است. در لغت نامه دهخدا شواهد از قدیم به جدید آورده شده یا در فرهنگ بزرگ سخن از جدید به قدیم ردیف شده است ولی در فرهنگ تاجیکی این ترتیب رعایت نشده است. مثلا در ذیل کلمه "برهمن" اول از سعدی، سپس از منوچهری، و دوباره از سعدی و بعد از طغرل شاهد داده شده است. ایراد دیگر اینکه آقای شجاعی رسم الخط فرهنگستان را رعایت نکرده است.

	دکتر حسن انوری، سرويراستار فرهنگ بزرگ سخن

دکتر انوری همچنین به این نکته اشاره کرد که در هر زبانی از جمله در فارسی واژه ها بر دو دسته است: واژه های دستوری و واژه های لغوی. « مثلا در این سالن تعداد زیادی صندلی وجود دارد.» می توانیم بگوییم سالن پر صندلی. پر صندلی از نظر دستوری یک واژه است اما از دیدگاه لغوی، لغت نیست و فرهنگ نویس نباید آن را به عنوان لغت بیاورد.

دکتر انوری که وارد کلمات ترکیبی زبان فارسی شده بود گفت ترکیباتی مانند "پردل" باید در فرهنگ بیاید. برای اینکه معنای مجازی دارد اما "پر صندلی" نباید بیاید، برای اینکه نه معنای مجازی دارد و نه پر بسامد است. در این فرهنگ تمام کلمات مصدر به "پر" آمده است در حالی که بعضی از آنها به نظر بنده لغت نیستند. واژه دستوری هستند. مثل « پر باده». که معنای مجازی ندارد و پر بسامد هم نیست یا « پر زر» یا « پر خوار». یکی از کلمات مصدر به "پر"، کلمه "پر کلخج" است به معنای چرکین و کثیف، ولی کلخج را در حرف کاف نیاورده اند و این نشان می دهد که فرهنگ کاملا بسته نیست، در حالی که یکی از ويژگی های فرهنگ خوب این است که بسته باشد یعنی تمام کلماتی که در ترکیب ها به کار رفته در جای الفبایی خودش آمده باشد.

دکتر انوری در پایان گفت: این ایرادات به هیچ وجه از والایی فرهنگ تاجیکی نمی کاهد چون همانطور که مرحوم فروغی در مقدمه ناظم الطبا نوشته هیچ فرهنگی در هیچ زبانی خالی از نقص نیست.

پس از دکتر انوری، دکتر علی رواقی که خود دست اندرکار یک فرهنگ فرارودی است آغاز به سخن کرد و فرهنگ فارسی تاجیکی را یکی از فرهنگ های خوب دانست و یادآور شد که این فرهنگ 37 سال پیش چاپ شده است و در آن وقت فرهنگ به این خوبی در حوزه زبان و ادب فارسی در ایران چاپ نشده بود. « فرهنگی فارسی تاجیکی هم از نظر روش و هم از نظر جمع آوری به فرهنگ هایی که تا آن زمان در ایران وجود داشته ترجیح دارد. فرهنگ دهخدا با شیوه دیگری تألیف شده بود و فرهنگ معین هم باز به گونه دیگر. اما این فرهنگ با شواهدی متعدد و با دقت های بسیاری که در معنی گذاری داشتند یکی از فرهنگ های معتبر برای زبان فارسی است ».

	روی جلد فرهنگ فارسی فرارودی

دکتر رواقی گفت اما او می خواهد این مطلب را طرح کند که این یک فرهنگ فارسی است که به تاجیکی معنی شده است. چون برپایه شماری از فرهنگ های فارسی، از لغت فرس گرفته تا بهار عجم و دهخدا و نفیسی نوشته شده است. « در حالی که ما متوقع بودیم که این فرهنگ واژگان فرارودی را بیاورد و در برابر آن فارسی بگذارد چون فرهنگ فارسی ی تاجیکی است ولی حالا شده فرهنگ فارسی – تاجیکی».

دکتر رواقی تأکید کرد که از آن رو این مطلب را طرح می کند که زبان فارسی فرا رودی از آغاز با گونه های دیگر فارسی متفاوت بوده است

« نیت بنده این است که این مطلب را طرح کنم که فرهنگی که برای زبان فرارودی نوشته می شود باید در بر دارنده واژگانی باشد که در نوشته های فرارودی از قدیم ترین روزگار تا کنون کاربرد داشته است. البته در این فرهنگ از شهنامه پروانه، از احمد دانش و از نویسندگان دیگری مثل استاد صدر ضیا پدر استاد شکوری و دیگران شواهد متعددی آمده و بسیار غنی است ولی اگر ما بخواهیم منحصر کنیم یک فرهنگی را و نامش را فرهنگ تاجیکی یا فرارودی بگذاریم، باید از متون فرارودی استفاده کنیم ».

در پایان جلسه محسن شجاعی توضیحاتی راجع به کار خود داد و درباره نام فرهنگ گفت که نام این فرهنگ فارسی ی تاجیکی نیست. به دلایلی در تاجیکستان مجبور شدند که نام زبانشان را تاجیکی بگذارند. به هرحال من اصرار داشتم که این فرهنگ نام خودش را داشته باشد یعنی فرهنگ زبان تاجیکی، اما به دلایلی به صلاح دید ناشر این نام عوض شد.

محسن شجاعی در پاسخ دکتر انوری که گفته بود حرف الف در این فرهنگ با O نشان داده شده گفت: ما سعی کردیم در مقابل هر حرف تاجیکی، حرفی از لاتین اختیار بکنیم که برای این کار از جدول کتابخانه کنگره آمریکا استفاده کردیم که برای متون شرق شناسی مرجعیت دارد. علاوه بر این به کار بردن حرف O به جای الف نشان دهنده تلفظ تاجیکی است. « آ » در تاجیکستان به صورت O تلفظ می شود.

محمد جان شکوری نیز در پاسخ دکتر انوری و دکتر رواقی از آنان تشکر کرد و یاد آور شد که این فرهنگ در سال 1969 چاپ شده که تاجیکستان چهار میلیون جمعیت داشت، و 30 هزار نسخه از آن به فروش رفت. « بنده اینطور اینطور ایضاح کرده ام که مردم ما که از زبان خود محروم می شدند از این فرهنگ استقبال کردند و کوشش کردند که زبان خود را از آن خود بکنند. از این جهت اهمیت تاریخی این کتاب خیلی بزرگ است. ... در بین مردم ما این مشکل پیدا شده بود که مثلا یک اسمی با کدام فعل باید بیاید و با کدام نیاید. ما باید نشان می دادیم که پیشواز کردن باید بگوییم یا پیشواز گرفتن؟ مثلا واژه هایی که با "پر" ساخته شده اند ما بسیار کوشش کردیم که نشان دهیم با پر چه کلماتی می توان ساخت و چه کلماتی نمی توان. از این رو کلمه هایی که با پر ترکیب شده و در فرهنگ آمده خیلی زیاد شد. این برای آن دوره ما که این کتاب چاپ شد و مردم دانستند که زبان خود را نمی دانند اما می خواهند بدانند اهمیت کلان داشت ».