BBCPersian.com

جشنواره بيست و چهارم، حاصل دوران گذار است. پس بد و خوب آن نه برآيند دولت ماضی و نه دست پخت مديران تازه است. احتياط و محافظه کاری و ابهام، موجب شده که بيش از پيش ماحصل جشنواره امسال کم مايه تر از ساليان گذشته باشد. از اين ميان تعدادی از آثار مطرح را انتخاب کرديم و يادداشت کوتاهی بر هر يک گذاشتيم.

خلاصه داستان مسابقه فوتبال ايران و بحرين است که در پايان منجر به سومين حضور ايران در جام جهانی فوتبال می شود. اما چون گذشته، دختران مشتاق، راهی به ورزشگاه ندارند و از تماشای مستقيم بازی فوتبال محرومند.

چند دختر ماجراجو، که با اتکا به ترفندهای مختلف و با استفاده از پوشش و سر و وضع پسرانه راهی برای ورود به ورزشگاه يافته اند، يک به يک بازداشت و از تماشای مسابقه محروم می شوند. ايران، پيروز ميدان و موفق به حضور در جام جهانی می شود. در هنگامه جشن ملی، شادی دختران اسير، شکل غريبی دارد.

شايد از بدبياری پناهی باشد که فيلمی که پس از سالها از او اقبال حضور در ميان تماشاگران ايرانی را می يابد، که قدرت آثار قبلی او را ندارد.

آفسايد، گرچه از مضمونی پرجاذبه و حساس برخوردار است، اما در پرداخت نهايی موفق نمی شود که تصوير شايسته و عميقی از آن موقعيت ارائه دهد. هرچند فيلم با اتکا به کلام شخصيتهای داستان، که گاه دور از انتظار، احساساتی و ترحم برانگيز می نمايد، سعی در نقب به درون و عمق دارد، اما حاصل تصويری کار راهی به عمق نمی يابد و تنها لايه سطحی اين معضل را خراش می دهد. با اين همه، هم به دليل موضوع فيلم و هم به دليل جريان سطحی اثر، کشش و جاذبه آن برای گروههای مختلف تماشاگران تا آخر دوام می آورد.

فيلم که با حضور همزمان در مسابقه بين ايران و بحرين، در ورزشگاه آزادی و ميان تماشاگران، سعی در ارائه تصويری مستند از موقعيت دارد، با از کف دادن صحنه های شکاری، تأثيرات مستند و طراحی شده، و استفاده از هيجان زنده يک موقعيت واقعی، در عين حال، با به کارگيری صحنه هايی بيش از اندازه از پيش تعيين شده و ايستا، از پويايی اين فرصت طلايی غافل می ماند.

فيلم، هرچند برخی مؤلفه های ويژه سينمای پناهی را با خود دارد، اما در نهايت، حاصلی معمولی را رقم می زند و تنها افسوسی باقی می گذارد بر از دست رفتن فرصتی گرامی.

شناسنامه فيلم: کارگردان و تهيه کننده و تدوينگر: جعفر پناهی، فيلمنامه نويسان: جعفر پناهی، شادمهر راستين، فيلمبردار: محمود کلاری، بازيگران: شايسته ايرانی، سيما مبارک شاهی، صفر سمندر...

خلاصه داستان: چند داستان موازی که در نقطه ای با هم تلاقی می کنند در تار و پود فيلم پيچيده اند: زنی تنها که با پسر تازه جوانش امير، مشکل مفاهمه دارد. پدرام، جوان نازپرورده ای که زندگی باطل و بی هدفی دارد. زنی که با پسر بچه ای روی يک وانت گل فروشی می کند. مردی که زنش او را ترک کرده و رهسپار خارج از کشور شده و حالا مرد، درک درستی از موقعيت و رفتار دختر نوجوانش ندارد.بهناز که کارش بازی دادن عروسکهاست و قرار است به زودی ازدواج کند. و دوست او، مهسا که آبستن است و قصد دارد در پی شوهرش به خارج از کشور مهاجرت کند.

امير و پدرام، در حالتی مستانه، با اتومبيل خود، موجب سرنگونی اتومبيل بهناز و مهسا و مرگ آن دو می شوند. در تقاطع اين تصادف، قصه های موازی به هم می رسند و محملی برای پرداختن به روابط اجتماعی و خانوادگی آدمها فراهم می شود.

تقاطع، رويداد کميابی در سينمای تجاری ايران محسوب می شود. فيلمنامه محکم، ساخت و پرداخت دقيق و صحنه های باورپذير، فيلم را به لحاظ کيفی در طبقه ای بسيار فراتر از آثار مشابه قرار می دهد.

پيچيدگی های خطوط موازی روايت بسيار ظريف پرداخته شده، حد و اندازه گفتگوها و نماها به نحو مطلوبی رعايت شده و تعادل بين صحنه ها و قصه های به ظاهر جدا از هم به دقت برقرار شده است. کارگردانی اثر نيز دقيق و پخته است و با ضرباهنگی مناسب فيلمنامه را همراهی می کند.

اما شايد مشکل فيلم، در زمان تلاقی خطوط، در نقطه تقاطع باشد. چيزی حدود يک ششم فيلم سپری شده و تماشاگر به بيان و قواعدی در فيلم خوگرفته، که ناگهان حادثه ای شديد و پرالتهاب، که البته با ظرافت و دقتی مثال زدنی در سينمای ايران پرداخته شده، خط فکری او را پاره می کند و ادامه فيلم را با فضای ديگری رقم می زند.

در واقع نقطه تلاقی و عطف مهم فيلم در جای نامشخصی به لحاظ ترکيب بندی نشسته است. نه در دقايق آغازين فيلم، که بيان و قاعده ادامه را شکل دهد، و نه در نقطه طلايی اثر. و البته چنين خطايی در سينمای ايران چندان غريب و غيرمتداول نيست.

از طرفی، ظاهراً برخی معيارهای رسمی فکری و اخلاقی رايج موجب سوءتفاهم در تحليل نهايی شده است: اخلاق، روابط اجتماعی، مهاجرت... از اين رو گرچه فيلم در طرح برخی معضلات ملموس و آشنای اجتماع امروز ايران، به ويژه در ميان جوانان، موفق است، اما در نتيجه گيری نهايی، عجيب به بيراهه می رود: نسل نوپا، نسلی است در درجه ای فروتر و پست تر از نسل والدين خود، و به دليل انحطاط اخلاقی به ناکجاآباد می رود؛ در اين ميان شايد گاه چند سيلی پدرانه يا مادرانه او را به راه راست هدايت کند. اما آيا واقعيت جوان امروز ايران، اين است؟

شناسنامه فيلم: کارگردان: ابوالحسن داودی، تهيه کنندگان: ناصر شفق، سعيد حاجی ميری، فيلمنامه نويسان: فريد مصطفوی، ابوالحسن داودی، فيلمبردار: بهرام بدخشانی، تدوينگر: بهرام دهقان، بازيگران: فاطمه معتمدآريا، بهرام رادان، بيژن امکانيان...

خلاصه داستان: دم عيد است و چهارشنبه سوری و مردم مشغول رفت و روب و فراهم آوردن استقبال از سال نو. دختری که قرار است به تازگی ازدواج کند برای کار نظافت به خانه ای می رود که بوی قهر و دعوا از در و ديوار خانه هويداست.

يرون، غوغای چهارشنبه سوری است و درون خانه پر از تنش و التهاب. زن به رابطه همسر خود و زن همسايه مشکوک شده و زندگی خانواده در معرض فروپاشی است. دست آخر مرد، به ظاهر از نظر زن تبرئه می شود و دم عيد کارشان به آشتی می کشد؛ هرچند تنهايی و دوری آدهای قصه هنوز برقرار است.

چهارشنبه سوری، ضرباهنگ روانی دارد و قصه خود را چنان نرم و راحت روايت می کند که تماشاگر حس لمس مستقيم وقايع آشنای آن را می يابد. اصغر فرهادی درپی داريوش مهرجويی، ديگر فيلمسازی است که به خلق فضاهای آشنا و نزديک روزمره کوچه و خيابان دست می يابد و همچون آثار قبلی خود نشان می دهد که زبان ساده مردم را می شناسد و قادر به بازآفرينی آن است.

قصه فيلم نيز کشش و جاذبه کافی را برای پيگيری باحوصله ماجرا ايجاد می کند. با اين همه تقسيم بندی و ترکيب بندی فيلم، ناقص و نامتوازن می نمايد و همين در پاره ای اوقات، به ويژه در دقايق پايانی، فيلم را کشدار و بی جاذبه می سازد. از طرفی، گاه تمرکز زاويه ديد در روايت بر هم می ريزد و بی نظمی و اغتشاش ديگری را در ترکيب بندی کلی فيلم موجب می شود.

با اين حال بازی خوب اغلب بازيگران فيلم، که ردپای هدايت درست کارگردان در آن محسوس است، از امتيازات ديگر فيلم محسوب می شود. و اين همه، چهارشنبه سوری را در رديف آثار موفق و درخور اعتنای جشنواره بيست و چهارم قرار می دهد.

شناسنامه فيلم: کارگردان: اصغر فرهادی، تهيه کننده: سيدجمال ساداتيان، فيلمنامه نويسان: اصغر فرهادی، مانی حقيقی، فيلمبردار: حسين جعفريان، تدوينگر: هايده صفی ياری، بازيگران: هديه تهرانی، ترانه عليدوستی، حميد فرخ نژاد...

خلاصه داستان: اين اثر به شيوه مستند داستانی سعی در بررسی و کاوشی در آثار و شخصيت صادق هدايت دارد. فيلم از يک جلسه احضار روح آغاز می شود و سايه هدايت جان می يابد و آزاد می شود. سه پژوهشگر گرم تحقيق روی شخصيت هدايت هستند. اين سه از لابه لای نوشته ها، يادداشتها، نامه ها، عکسها و تصاوير، خانه و مکانهايی که هدايت در آنها پرسه می زد، فيلمها و قطعات محبوب او... در پی راهيابی به عمق واقعيت هدايت هستند. اما تأکيد ويژه اين تحقيق بر بوف کور است.

مستند ساز کهنه کار سينمای ايران، بار ديگر با اتکا به پژوهشی بلندبالا، مستندی داستانی در قالب فيلم بلند سينمايی رقم می زند. اين اثر، تکيه بر تحقيق مفصل حبيب احمدزاده بر آثار هدايت دارد.

هرچند برخی قطعات نمايشی فيلم، از جمله تکه احضار روح، چندان دلچسب نمی نمايد، اما سينايی با استفاده از جاذبه نوعی داستان معمايی، گرافيک درخور توجه تصاوير، ترکيب موزون تصوير و صدا، گفتار و نمايش، در يک کار بلند مستند جذابيتی ايجاد می کند که تماشاگر نخبه را تا انتها به ادامه ترغيب می کند.

با اين همه ترکيب گفتار و تصاوير در پاره ای اوقات، غيرهوشمندانه جلوه می کند. صدا و گفتار به جای آن که چيزی بر تصوير بيفزايد، توضيح نابه جای همان تصوير است. جدا از آن که تصويربرداری ديجيتال نيز کيفيت مناسبی برای عرضه سينمايی اثر ايجاد نمی کند.

از سويی ديگر، گرچه ديگر صادق هدايت در ادبيات ايران کلاسيک شده است و فراتر از آثار و آرمانهايش از افتخارات ادبی ايران محسوب می شود، با اين حال هنوز پرداختن به اين شخصيت، آن هم در مديوم سينما، جسورانه می نمايد.

اما فيلم تنها بخشی از شخصيت و آثار هدايت را دربرمی گيرد و اساساً ابعاد اجتماعی و سياسی و فلسفی او مغفول می ماند. تأکيدی سراسری بر بوف کور می شود، به انديشه خيامی هدايت تنها اشاره ای می شود و آثار اجتماعی اين نويسنده يکسره از ياد می رود.

گرچه طبيعی است که پرداختن به تمام ابعاد انديشه های هدايت مستلزم نفوذ در محدوده های ممنوعه است و شايد در موقعيت کنونی، امکان طرح و بسط و نمايش آن فراهم نباشد، با اين همه اثر سينايی از اين منظر ناقص و ناتمام جلوه می کند. آيا زوايای فراموش شده شخصيت و زندگی هدايت، بازتابی در پژوهش احمدزاده داشته است؟

با اين حال گفتگو با سايه ها کوشش قابل تأملی است در شناسايی برخی زوايای آثار و شخصيت صادق هدايت.

شناسنامه فيلم: کارگردان و تهيه کننده: خسرو سينايی، فيلمنامه نويسان: خسرو سينايی، حبيب احمدزاده، فيلمبردار: علی لقمانی، تدوينگر: نريمان چايچی، بازيگران: مهدی احمدی، فرشيد ابراهيميان، داريوش فائزی...

خلاصه داستان: دختر جوانی، به دليل آن که مادرش امشب مهمان ويژه ای دارد، به ناچار شبانه آواره خيابانهای تهران می شود. شب تهران، عجيب مردانه است و تک و توکی زنان شب، روسپيان خيابانی هستند. اما زمان بايد سپری شود و شب اين دختر به صبح برسد.

دختر، شب يگانه ای را تجربه می کند و تا صبح ماجراهايی را از سر می گذراند: مرد متمول عيالواری که در غياب زنش، در پی خوشگذرانی شبانه با اين دختر است؛ ديگری که رگ خود را زده است؛ دکتری احساساتی که به تازگی به وطن بازگشته است؛ مردی که رابطه همسر و بهترين دوستش را کشف کرده و زن را به قتل رسانده است... صبح برمی دمد.

آن زمان که بتوانی خود را از وسوسه فرضيه منسوخ «آوازه خوان نه آواز» رها کنی، شايد که بتوانی آوای خوشی از لابه لای تصاوير يک شب دريابی.

نيکی کريمی، ستاره بازيگری سينمای ايران، در اولين گام مشهود خود در کارگردانی، انگار قدمی فراتر از جايگاه بازيگری خود برمی دارد و با اتکا به فيلمنامه ای ظريف و حساب شده، فيلمی روان و به قاعده و متوازن را رقم می زند.

فيلم کريمی زير پوست شب تهران را می کاود؛ از اين رو بيش از آن که حاوی پيامی اخلاقی باشد، زوايای تاريک و نامشهود موقعيتی واقعی را آشکار می کند. با اين حال بعيد است تماشاگران فيلم از اين پس با ديدن دخترکی کنار گذر، اولين چيزی که از ذهنشان می گذرد، آخرين خيال باشد.

اما در فيلم کريمی مشکل متداول اين گونه آثار ديده می شود: کهنگی بيان نئورئاليسم ايرانی، که همچنان سينمای ايران چشم انتظار ورود نوآوری در اين عرصه است که بيايد و طرح تازه ای در اين سبک دراندازد. همان راه نويی که برادران تاويانی بر روی نئورئاليسم ايتاليايی، که ديگر تمام شده می نمود، گشودند.

شناسنامه فيلم: کارگردان: نيکی کريمی، تهيه کننده: جهانگير کوثری، فيلمنامه نويس: نيکی کريمی، بازنويسی کامبوزيا پرتوی، فيلمبردار: حسين جعفريان، تدوينگر: مستانه مهاجر، بازيگران: هانيه توسلی، سعيد ابراهيمی فر...

خدمات