بهمن دارالشفايی روزنامه نگار

	کتاب 'اولين زنان' حاصل پژوهش دوساله عذرا دژم و گروهی از همکارانش است

"اولين زنان" کتابی است که اطلاعات مربوط به بيش از دويست زن ايرانی که هر کدام در کار يا زمينه ای 'اولين' بوده اند، در آن گردآوری شده است. از اين لحاظ شايد اين کتاب بتواند در اندازه های خود به مرجعی برای پژوهشگران مطالعات زنان در ايران بدل شود.

عذرا دژم، روزنامه نگار و نويسنده اين کتاب، تنها به زنانی می پردازد که در يکصد سال اخير می زيسته اند، اگرچه در چند مورد خاص به دليل اهميت آن موارد از اين محدوديت زمانی عدول شده و نام و اطلاعات مربوط به زنانی که در دوره های قبل تر می زيسته اند هم ذکر شده است.

از جمله اين موارد می توان به امينه اقدس يکی از زنان ناصرالدين شاه اشاره کرد. امينه اقدس اولين زن ايرانی بوده است که بدون همراهی شوهر به خارج از ايران سفر کرده است.

به نظر می رسد حجمی که برای هر فرد در نظر گرفته شده در پاره ای موارد تناسبی با اهميت او در تاريخ ايران ندارد و حجم نوشته ها بيشتر بر اساس در دسترس بودن افراد تعيين شده است

در "اولين زنان" ابتدا ويژگی هر زن که باعث شده نام او به اين کتاب وارد شود ذکر شده و سپس زندگينامه ای از او ارائه شده است.

در بعضی موارد اين زندگينامه ها بسيار کوتاه و در بعضی موارد نسبتا طولانيست. حتی در مواردی نيز که امکان دسترسی به اين زنان وجود داشته مصاحبه هايی با آنها انجام شده است.

از جمله چهره های بيشتر شناخته شده ای که در اين کتاب از آنها ياد شده می توان از شيرين عبادی (اولين زن ايرانی و در واقع اولين ايرانی که جايزه صلح نوبل را گرفت)، معصومه (نيلوفر) ابتکار (اولين معاون رئيس جمهور زن در ايران که معاون سيد محمد خاتمی و رئيس سازمان محيط زيست بود)، و فرخ رو پارسا (اولين وزير زن در کابينه ايران که در سال ۱۳۴۷ وزير آموزش و پرورش شد)، نام برد.

	خانم عبادی نه تنها اولين 'زن'، بلکه اولين شهروند ايرانی بود که جايزه نوبل دريافت کرد

يکی ديگر از نام های جالب توجه نصرت امين (1362-1265) است که به نوشته کتاب 'اولين مجتهد زن ايرانی' بود که در يکصد سال اخير و در اوايل قرن چهاردهم شمسی به درجه اجتهاد رسيد.

اما به نظر می رسد حجمی که برای هر فرد در نظر گرفته شده در همه موارد تناسبی با اهميت او در تاريخ ايران ندارد و حجم نوشته ها بيشتر بر اساس در دسترس بودن افراد تعيين شده است. مثلا مواردی را ميتوان ديد که حدود سه صفحه به فردی که تخصص ويژه ای مثلا در باستان شناسی داشته اختصاص داده شده و مصاحبه ای نيز با او صورت گرفته است ولی در مورد کسی که تنها زن وزير تاريخ ايران بوده اطلاعات کاملی ارائه نشده است.

البته کوتاه بودن مقالات مربوط به بعضی از اشخاص را ميتوان ناشی از در دسترس نبودن اطلاعات در اثر فوت آنها و يا کمبود منابع دانست. ولی بلند بودن بعضی مقالات به تناسب کار آسيب رسانده است. شايد بهتر بود غير از مواردی که کمبود اطلاعات وجود دارد، حجم مقاله با توجه به اهميت افراد تنظيم می شد.

فخرالدوله دختر مظفرالدين شاه قاجار، دخترخاله دکتر محمد مصدق و مادر علی امينی (از نخست وزيران عهد پهلوی) بود که ابتکار راه اندازی سيستم تاکسيرانی تهران را به او نسبت می دهند. می گويند رضاخان در مورد او گفته بوده است که 'قاجار يک و نيم مرد داشت: مردش فخرالدوله و نيم مردش آقا محمد خان'

در کتاب 'اولين زنان' از زنانی که در دوره پس از انقلاب اسلامی برای اولين بار مسووليتی را عهده دار شده اند، نيز ياد شده است. مثلا اولين شهردار زن يا اولين فرماندار زن پس از انقلاب اسلامی.

نام های ديگری چون پروانه مجد اسکندری (اولين زن ايرانی که ترور سياسی شد)، فائزه هاشمی (مدير مسئول روزنامه زن)، و مريم فيروز (اولين زن ايرانی عضو کميته سياسی يک حزب)، نيز در ميان 'اولين' های ايران به چشم می خورد.

پروانه اسکندری را به همراه همسرش داريوش فروهر در پاييز سال ۷۷ و در جريانی که بعدا به قتلهای زنجيره ای معروف شد، به قتل رساندند. فائزه هاشمی، دختر اکبر هاشمی رفسنجانی، رييس جمهور سابق ايران، در سال 1378 شمسی اولين روزنامه مربوط به زنان را منتشر کرد. مريم فيروز، همسر نورالدين کيانوری دبيرکل حزب توده بود که به عضويت کميته سياسی اين حزب نيز در آمد.

	پروانه اسکندری به همراه همسرش داريوش فروهر در پاييز سال ۷۷ و در جريانی که بعدها به 'قتلهای زنجيره ای' معروف شد، به قتل رسيد

اما شرح حال بعضی از چهره های سياسی کمتر شناخته شده برای عموم مردم نيز در "اولين زنان" آمده که پاره ای از آنها جالب توجه است. از جمله محترم اسکندری که به روايت کتاب، اولين زنی بوده که در تاريخ معاصر ايران به جرم شورش بازداشت شده و مؤسس اولين جمعيت زنان به نام 'نسوان وطن خواه' است.

همچنين بی بی فاطمه استرآبادی که برای اولين بار جزوه ای در مقابله با افکار ضد زن منتشر کرد.

بنا بر شرح نوشته شده در کتاب، در دوران زندگی بی بی فاطمه کتابی به نام "تأديب النساء" در ذم زنان تهرانی منتشر شده بود که او هم با نوشتن جزوه ای به نام "معايب الرجال" با نويسنده آن کتاب مقابله به مثل کرد.

مورد جالب ديگر فخرالدوله از زنان اشراف عهد قاجار و پهلوی اول است. در کتاب آمده است که او دختر مظفرالدين شاه، دخترخاله دکتر محمد مصدق و مادر علی امينی (يکی از نخست وزيران پهلوی دوم) بوده است.

کتاب 'اولين زنان' حاصل پژوهش دوساله عذرا دژم و گروهی از همکارانش است که نويسندگی آن را خود عذرا دژم برعهده داشته است

يکی از ابتکارات فخرالدوله راه اندازی سيستم تاکسيرانی تهران بوده که همين کار نام او را وارد اين کتاب کرده است. می گويند رضاخان در مورد او گفته است: "قاجار يک و نيم مرد داشت. مردش فخرالدوله و نيم مردش آقا محمد خان بود."

علاوه بر زنانی که به دلايل سياسی و اجتماعی نامشان در اين کتاب آمده است کسانی هم هستند که برای اولين بار به عنوان يک زن به حرفه ای مشغول شده اند که در بين آنها نيز موارد جالبی به چشم ميخورد. مثلا فريده استکی که اولين گريسکار زن بوده يا معصومه سلطان بلاغی که اولين راننده اتوبوس زن ايران بوده است. تعداد زيادی از زنانی که نامشان در اين کتاب آمده نيز چهره های علمی، آموزشی و يا ورزشی بوده اند.

در پايان کتاب فهرستی از زنانی که در کتاب از آنها ياد شده و دليل حضور نام آنها در اين کتاب آمده است و پس از آن عکس حدود ۸۰ نفر از آنها نيز قرار داده شده است.

کتاب "اولين زنان" حاصل پژوهش دوساله عذرا دژم و گروهی از همکارانش است که نويسندگی آن را خود عذرا دژم برعهده داشته است. دژم از روزنامه نگاران ايرانی است که در مجله هايی چون پيام امروز و سنبله فعاليت کرده است.

مشخصات کتاب:
اولين زنان
پژوهشگر و نويسنده: عذرا دژم
نشر علم
چاپ اول، ۱۳۸۴
۴۲۲ صفحه، ۴۵۰۰ تومان