سيروس علی نژاد

	روی جلد کتاب مذاکرات مجلس اول

نهادهای انقلاب توانستند ساختار جديد قدرت را جايگزين ساختار کهنه کنند و راه و رسم تازه ای در اندازند. با وجود اين انقلاب مشروطه بر سر راه خود با موانع جدی برخورد کرد و سير پيشرفت به سرعتی که آغاز شده بود ادامه نيافت يا حتی در مراحلی به هرج و مرج گراييد.

رويهمرفته تاريخ ايران در دهه های پس از انقلاب که اکنون ديگر در آستانه سده قرار گرفته، دچار فراز و نشيب هايی شد که ما را به همين جايی رهنمون شده است که اکنون در آن ايستاده ايم. در اين ميان، حتی با از سر گذراندن يک انقلاب ديگر، بحث های انقلاب مشروطه هنوز زنده است و وارد يک دوران تحقيق و بازنگری جدی تر شده است.

برخی معتقدند که مشروطه خواهان و روشنفکران صدر مشروطه نتوانستند وظايف خود را در برابر انقلابی که داعيه تجددخواهی داشت انجام دهند؛ برخی معتقدند که روشنفکران صدر مشروطه و پيش و پس از آن مفاهيمی را که زاييده دنيای جديد بود، به نفع شرع تقليل دادند و استبداد دينی را ناچيز انگاشتند.

حتی گفته اند که انقلاب اسلامی تاوانی بود که ملت ايران بر سر همين تقليل مفاهيم پرداخت. از اين رو بحث درباره پيروزی يا شکست انقلاب مشروطه، نقش سازنده يا مخرب روشنفکران و روحانيان، همراهی و هماهنگی روحانيان با روشنفکران يا برعکس ناهمراهی و ناهماهنگی آنان بر سر هدف های انقلاب، پختگی سياسی يا عملکرد خام دستانه سياستگران و مانند آنها بحث هايی بجا در صد سالگی انقلاب مشروطه به نظر می رسد.

انتشار کتاب مذاکرات مجلس اول که به همت غلامحسين ميرزا صالح منتشر شده است بهانه تازه ای به دست داده است تا با وی به گفتگو بنشينيم و برخی مباحث را با او در ميان نهيم. ديدگاههای آقای ميرزا صالح از اين نظر جالب است که با ديدگاههای ديگر تفاوت اساسی دارد.

او معتقد است که روحانيان در تمام دوره انقلاب مشروطه هماهنگ با روشنفکران و حتی جلوتر از آنان حرکت کرده اند و همين مايه پيروزی انقلاب بوده است و فراز و نشيب های بعدی تاريخ ايران را نمی توان به حساب انقلاب مشروطه گذاشت.