سيد ابوالحسن مختاباد

آثاری که عمدتا با تقليد از برخی کتابهای سده ۱۸ و نوزده نويسندگان فرانسه، مانند الکساندر دوما، نوشته شد. در ميان اين آثار می توان به ده نفر قزلباش، زندگی پرماجرای نادرشاه و نيز برخی از آثار حسين مسرور و ميمندی نژاد و ديگر پاورقی نويسان اشاره کرد.

بر همين اساس در ايران تا پيش از شروع جنگ ايران و عراق نمی توان اثری يافت که بتواند تصويری دقيق و جدی با رويکردی واقع گرايانه از جنگهای ايران با ساير کشورها به دست دهد.

در اين ميانه استثنائاتی هم وجود دارد و آن تاريخ نوشته هايی است که از سوی برخی از کاتبان درباری پادشاهان نوشته و هم اکنون به صورت نسخه های خطی ويا باز چاپ شده موجود است و يا برخی از کتابهای تاريخی چون تاريخ بيهقی و. .. که در آن شرح نبردها ی برخی از پادشاهان و سرداران آمده است.

روز شمار جنگ در ۵۰ جلد

جدا از برخی حرکتهای شخصی و خاطره نگاريهای انفرادی، نخستين حرکت تيمی برای ثبت خاطرات جنگ به سالهای ابتدايی دهه شصت بازمی گردد.

در اين سالها مسئولان سپاه پاسداران عده ای را به نام راويان جنگ به جبهه ها فرستادند. راويان کسانی بودند که نقش يک ضبط صوت زنده را ايفا می کردند و مامور بودند که هر جايی که فرماندهان جنگ حضور دارند، باشند و از تمامی اتفاقات دور و برشان گزارش تهيه کنند.

اين افراد در جلسات مهم جنگی در کنار فرماندهان می نشستند و از همه چيز آن نشستها گزارش تهيه می کردند. اطلاعات اين گروه روی نوار ضبط و سپس در اختيار سپاه قرار می گرفت.

بنا به گفته مسولان مرکز مطالعات جنگ سپاه پاسداران، بيش از يکصد هزار ساعت نوار و نيز ميليونها سند و گزار ش از اين دسته از افراد، اکنون در آرشيو اين مرکز وجود دارد که تمامی آنها پياده و در اختيار محققان و نويسندگان قرار گرفته تا آنها را به همراه اسناد و مکاتبات به کتابها و اطلاعات قابل استفاده برای متخصصان و عموم شهروندان تبديل کنند.

اين مرکز هم اکنون از جدی ترين مراکز تحقيقاتی درباره تاريخ جنگ ايران و عراق است و در کارنامه کاری آن علاوه بر تدوين و انتشار دهها کتاب، دو پروژه بزرگ و ملی در دست انجام است که روزشمار جنگ و اطلس جنگ از جمله آنهاست.

روز شمار جنگ که گفته می شود تعداد مجلدات آن به ۵۰ جلد ( هر جلد بين ۶۰۰ تا ۹۰۰ صفحه ) می رسد، تاريخ شروعش (نخستين جلد ) دی ماه ۱۳۵۷ (چند ماهی پيش از پيروزی انقلاب اسلامی ) است و چند تيم مختلف روی مقاطع مختلف اين روز شمار کار می کنند. تا کنون از اين مجموعه ۸ تا ۱۰ جلد منتشر شده است که برخی از آنها به دليل دارا بودن اطلاعات ذيقيمت ناياب هستند و از باز چاپ آنها نيز خبری نيست.

از جمله اين مجلدات، کتابهای مربوط به ابتدای انقلاب است که شايد آن را بتوان در زمره کاملترين کتابها به شمار آورد.

دسترسی به سری ترين اسناد انقلاب و جنگ و نيز استفاده از چند تيم پژوهشی و اختصاص بودجه و فرصت مناسب دلايلی هستنند که اين اثر را در زمره کاملترين آثار مرتبط با ابتدای انقلاب قرار می دهد.

اکنون البته روند انتشار اين روزشمار بسيار کند شده است و پس از انتشار مجلد مربوط به ماجرای مک فارلين، مجلد ديگری از اين مجموعه به بازار کتاب راه نيافته است. اين مرکز همچنين مرکز اطلاع رسانی و کتابخانه تخصصی د رموضوع دفاع مقدس ونيز موزه جنگ را نيز راه اندازی کرده است.

فرهنگ جبهه که دو سال قبل ۸ مجلد آن در نزديک به ۶ هزار صفحه منتشر شد، از ديگر حرکتهای جدی در ثبت و ضبط خاطرات جنگ به شمار می رود.

نقطه آغاز شکل گيری اين فرهنگ به سال ۱۳۶۵ باز می گردد؛ زمانی که مهدی فهيمی، روزنامه نگار روزنامه اطلاعات ماموريت يافت که به جبهه های جنگ برود و از آنجا گزارش تهيه کند.

وی در جبهه به صرافت می افتد که خاطرات رزمندگان را ثبت و ضبط کند و با بررسی اوقات فراغت آنها کتابی به نام اصطلاحات و تعبيرات جبهه را انتشار دهد.

بعدها اين ايده در ذهن وی جان می گيرد که اين کار را تداوم دهد، لذا به اتفاق يک تيم به گردآوری دفترچه خاطرات و سر رسيد نامه های برخی از رزمندگان می پردازد و نتيجه کارش می شود مخزن اطلاعاتی با ۱۵۰ هزار دست نوشته که در آن انواع خاطرات با روحيات مختلف از رزمندگان گرد آوری شده بود.

فرهنگ جبهه بعدها با حمايت عده ای از حوزه هنری، به خصوص مرتضی سرهنگی و هدايت الله بهبودی جان گرفته و نتايج آن در نزديک به ۹ جلد منتشر شد. در تداوم اين حمايتها احمد مسجد جامعی که در وزارت ارشاد سمت قائم مقامی و معاونت فرهنگی را بر عهده داشت به فهيمی پيشنهاد می دهد که با تاسيس موسسه ای به نام فرهنگ گستر، تمامی پژوهشها ی مرتبط با فرهنگ جبهه را در اين موسسه متمرکز کند که نتيجه آن انتشار ۸ جلد فرهنگ جبهه در نزديک به ۶ هزار صفحه بود.

در فرهنگ جبهه سه مرحله گفتاری، رفتاری و نوشتاری رزمندگان به زيبايی و بدون کمترين دخالتی آورده شده است. خواننده در اين فرهنگ می تواند با اصطلاحات، تعبيرات، شعارها، رجزها، نامها و نشانی ها، شوخ طبعی ها، مزه پرانی ها، کلمات قصار، حاضر جوابی ها، مکاتبات، يادگار نوشته ها، خلاقيتها، بازی ها ی اوقات فراغت و... رزمندگان از قوميتهای مختلف آشنا شود.

دفتر ادبيات مقاومت حوزه هنری از ديگر مراکزی بود که سهمی جدی و تاثير گذار در ثبت و ضبط خاطرات جنگ برعهده داشت. اين دفتر کار خود را از يک کانکس در حيات حوزه هنری شروع کرد و به دليل جديت بناگزاران اين کار ( مرتضی سرهنگی و هدايت الله بهبودی ) به زودی گسترش پيدا کرد و نقطه اتکايی شد برای ثبت و ضبط خاطرات رزمندگان مختلف.

از ميان گونه ها ی مختلف ادبيات جنگ، گونه خاطرات زمان جنگ از ويژگيهای برخوردار است که در ديگر گونه های اين ادبيات کمتر سراغی می توان از آن يافت. شايد بخشی از اين ويژگی و مزيت را بايد در جنس خاطرات جستجو کرد که به حقيقت ماجرا بيشتر از ديگر گونه ها نزديک است و خواننده می تواند با راوی احساس همذات پنداری افزونتری بکند.

اگر چه اين خاطرات به خوبی گرد آوری شده است، اما يک نقطه ضعف اساسی دارد وآن اين که بيشتر اين خاطرات، که تعداد آنها به صدها جلد می رسد، به نيروهای داوطلب جنگ (بسيجی و سپاهی ) می پردازد و از نير وهای موظف حاضر در جنگ ( سرباز و ارتشی ) در آن کمتر نشانی می توان يافت.

از سال 1379 در اين دفتر گروه تاريخ شفاهی جنگ کار خود را آغاز کرد، ويژگی اين گروه در اين بود که آنها در ثبت و ضبط و بازنويسی خاطرات تغييری در فرم ضبط شده به عمل نمی آوردند تا تمامی خصوصيات روايت در متن نيز لحاظ شود.

در ۲۰ پروژه تاريخ شفاهی، اين گروه عمدتا به سراغ افرادی چون فيلمبردار حاضر در جبهه های جنگ که بهترين فيلمها را از خط مقدم جبهه گرفته، تکنيسين موشک زمين به هوا که در پرونده اش انهدام دهها هواپيمای جت وجود دارد، يا فرمانده يک گروه پارتيزانی که حوزه عملياتی او و نيروهايش داخل خاک عراق بوده و از اين گونه افراد می رفتند.

گروه دفتر ادبيات مقاومت در کنار کار کتاب و ثبت و ضبط خاطرات هفته نامه ای به نام کمان را انتشار می دادند که به نظر می رسيد در جهت حفظ و تداوم ارتباط اين مرکز با خوانندگان و به خصوص رزمندگان و خاطره نويسان جنگ انتشار می يافت.

اين هفته نامه پس از ده سال انتشار تابستان سال گذشته دچار توقف شد. به نظر می رسيد، علت اصلی اين توقف به تغييراتی باز می گردد که در حوزه هنری سازمان تبليغات روی داد.

علاوه بر دفتر ادبيات مقاومت، دفتر هنر و ادبيات ايثار نيز کار ثبت و ضبط خاطرات جانبازان و تبديل خاطرات به داستان و انتشار آنها را بر عهده داشته و دارد.

اين دفتر تاکنون دهها کتاب از اين مجموعه را به بازار نشر عرضه کرده است.

در چند سال اخير که فضای سياسی ايران باز تر شدهT برخی پرسشها در باره جنگ نيز در ميان اهل تاريخ و به خصوص نخبگان سياسی راه يافت که از جمله آنها چرايی ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر بود.

محمد دروديان، محقق و مورخ تاريخ جنگ در سه کتابی که در اين زمينه نگاشته است و مستند به برخی اسناد جنگ و نيز خاطرات برخی از چهره ها ی برجسته سياسی ايران ( چون خاطرات هاشمی رفسنجانی ) است، سعی کرده به اين پرسشها پاسخ گويد. آخرين کتاب وی علل تداوم جنگ نام دارد.

وی در اين اثر به دليل پرداخت محققانه و نگاه گسترده به يکی از مهم ترين پرسشهای مرتبط با ادامه دفاع مقدس پس از فتح خرمشهر و ارائه اطلاعات جامع و بازتاب در اين باره حائز رتبه نخست هشتمين جشنواره کتاب دفاع مقدس شد.

پرداخت به جنبه های جامعه شناسانه و انسانشناسانه جنگ نيز از جمله دغدغه هايی است که در ميان برخی از محققان و پژوهشگران به وجود آمده است. از جمله اين آثار تيرگی درخشان نوشته سيدجواد طاهايی است که به دليل توجه تيزبينانه به يکی از مهمترين جنبه های انسان شناسانه جنگ و تشريح ويژگی های انسان برآمده از جنگ هشت ساله توانسته برخی نگاهها را به خود جلب و جذب کند.

به رغم نگارش دهها رمان درباره جنگ، هنوز اثری که بتواند شکوه اين جنگ را به تمامه در خود داشته با شد خلق نشده است.

حسن مير عابدينی در آخرين جلد کتاب صد سال داستان نويسی در ايران ضمن ارائه گزارشی از رمانهای برآمده از دوران جنگ دو عامل اصلی را علت خلق نشدن کاری شاخص در اين حوزه نام می برد.

وی در باره عامل اول می نويسد: "اغلب نويسند گان جنگ می کوشند بر يک دوره زمانی خاص شهادت دهند. آنان ويژگی های عمومی زمانه را گزارش می کنند و چندان دربند آفرينش فضايی رمانی از ورای روايتی شخصی نيستند. از اين رو می توان آنها را نويسندگانی وقايع نگار دانست که کمتر گرد نوآوری های صوری می گردند و چون در بسياری از آثار جنگی، ميزان جانبداری عقيدتی اثر معيار ارزش آن است، نمی توان انتظار ترسيم تصويری بی طرفانه از زندگی را در آنها داشت. از اين رو، درميان آثار متعددی که درباره جنگ نوشته شده، کم است تعداد آثاری که به عنوان داستان، ‌خواندنی و ماندنی باشند "( صد سال داستان نويسی، جلد ۴ ص ۱۳۰۲)

عامل ديگری که اين محقق به آن اشاره می کند عدم مشارکت روشنفکران دگر انديش در عرصه جنگ است که که سبب شده تا اين گونه ادبی همچنان در انحصار گروهی خاص باقی بماند. وی به نقل از مراد ثقفی می نويسد "جدا کردن روشنفکران از جنگ به اين انجاميده است که جنگ و ابعاد انسانی و سياسی و اجتماعی آن از حوزه تحليلهای روشنفکرانه برخوردار نباشند"

در هر حال در ميان رمانهايی که در اين سالها جنگ را دستمايه اصلی کار خود قرار دادند، برخی آثار از ديگر رمانها شاخص تر بوده اند که زمين سوخته احمد محمود، گنجشگها بهشت را بهتر می فهمند اثر حسن بنی عامری، سفر به گرای ۲۷۰ درجه از احمد دهقان، يکی دو رمان از محمدرضا کاتب، در شعله های آب اثر مرتضی مرديها، پل معلق اثر محمد رضا بايرامی و... از جمله آنهاست.