جواد اعرابی کارشناس تئاتر

جنگ در طول تاريخ و در کشورهای مختلف در فرهنگ و هنر و ادبيات هر کشوری تأثير گذاشته است. اين تأثير بيش از هر چيز در هنر نمايش (تئاتر) نمايان می شود. بدون بحران و درگيری درام در ساختارهای گوناگون خود شکل نمی گيرد و در اين صورت هنر نمايش (تئاتر) پديد نمی آيد. و جنگ بالاترين بحران و درگيری بشری است.

آثار نمايشی مانند "ايرانيان" اثر آشيل،" آنتيگونه" اثر سوفوکل، "مکبث" اثر شکسپير، عمده آثار برتولت برشت و"پيک نيک در ميدان جنگ" اثر فرناندو آرابال و بسياری ديگر بر مبنای جنگ شکل گرفته اند و هر يک با توجه به نوع آن، زاويه ديد ويژه خود را درباره جنگ دارند.

گاهی در اين آثار حماسه و شورآفرينی مشاهده می شود، گاهی هشدار دهنده است و مقابل هرنوع جنگ افروزی قرار می گيرد و گاهی دچار یأس ونا اميدی می شود و به ناتوانی بشری و بيهودگی اشاره می کند.

بر خلاف سينما و ادبيات، تئاتر در زمينه جنگ موفقيتی کسب نکرد. اين موضوع به جايگاه نمايش و تئاتر درايران بازمی گردد. گونه های نمايشی در ايران مانند تعزيه، کوسه برنشين، پرده خوانی و... سابقه طولانی در تاريخ ايران دارند ولی جملگی نمايش های موقتی بودند که به ضرورت در ايامی کوتاه در سال اجرا می شده اند.

نخستين نمايش ها

اولين واکنش نمايشی به حمله عراق و اشغال خاک ايران، نمايش تلويزيونی "در سنگر" به نويسندگی و کارگردانی بهزاد فراهانی بود. اين نمايش در اوايل جنگ توليد شد و به سرعت بر آنتن رفت. نمايش " در سنگر" نمايشی تهييجی بود و بر عواقب اشغال خاک ايران توسط رژيم بعثی عراق به مردم هشدارمی داد.

اولين نمايش صحنه ای مربوط به جنگ ايران وعراق به نام "ننه خضيره" بود. نويسنده اين نمايش محمد رضا کلاهدوزان بود که به کارگردانی حميد مظفری در تالار وحدت بر روی صحنه رفت. اين نمايش در سال ۱۳۶۰ ضبط تلويزيونی شد.

اين نمايش داستان زنی به نام ننه خصيره است که در جنوب زندگی می کند. اشغالگران وارد روستای او می شوند. عده ای از آنان به سرکردگی يک افسر عراقی به خانه او می آيند. ننه خضيره برای آنها نان می پزد و نان ها را سمی می کند و خود نيز از نانهای سمی می خورد و همراه با عراقی ها کشته می شود. اين نمايش بر اساس يک داستان واقعی نوشته شده است.

تا پايان جنگ در تابستان ۱۳۶۷ حدود ۲۱ نمايش تلويزيونی با موضوع جنگ ايران و عراق توليد شد که سازندگان بسياری از آنان در حال حاضر از هنرمندان معروف ايران هستند. مانند بهزاد فراهانی، حميد مظفری، محسن مخملباف، حسين پناهی، جعفر پناهی، احمد رضا درويش، اسماعيل خلج، هادی مرزبان ، حسين فرخی و...

جشنواره ها

با آغاز اولين دوره جشنواره سراسری تئاتر فجر در سال ۱۳۶۰ که به مناسبت پيروزی انقلاب بر شد، نمايش هايی با مضمون جنگ در اين جشنواره در کنار مضمون های ديگر حضور پيدا کرد.

اين روند در جشنواره های بعدی تئاتر فجر تا قبل از خاتمه جنگ حضور قابل توجه ای داشت، تا در سال ۱۳۷۳ که اولين جشنواره تئاتر دفاع مقدس با عنوان "يادواره تئاتر دفاع مقدس" برگزار شد که در نهمين دوره عنوان " ياد واره" تبديل به جشنواره شد.

تا پيش از برپايی "جشنواره تئاتر دفاع مقدس" جشنواره های تئاتری با مضمون جنگ ايران و عراق برگزار شد؛ مانند "جشنواره ۱۷ شهريور تبريز" که اولين دوره آن در سال ۱۳۶۲ برگزار شد و تا سال ۱۳۶۵ ادامه پيدا کرد.

ديگری جشنواره "گلچهرگان بسيج و به ياد شهيد حسين فهميده" که در سه دوره برگزار شد. سپاه پاسداران طی دو سال جشنواره ای با نام "سنگر" برگزار کرد و جشنواره هايی با عنوان "جشنواره تئاتر فتح"، "جشنواره تئاتر بسيج" از اين جمله بودند.

از ديگر اقدامات نمايشی در دوران جنگ، اجرای نمايش در جبهه ها بود. نمايش هايی که در جبهه ها اجرا می شد، بيشتر دارای مضمون اجتماعی و کمدی بود که دو هدف را دنبال می کرد:۱- نمايش های با مضمون اجتماعی سبب می شد که رزمندگان از وقايع پشت جبهه آگاه شوند۲- نمايش های کمدی برای تقويت روحيه آنها موثر بود.

چگونگی شکل گيری "جشنواره تئاتر دفاع مقدس"

با نگاه نو مرتضی آوينی به مستند جنگ که با عنوان "روايت فتح" در تلويزيون ايران به نمايش درآمد، موسسه فرهنگی روايت فتح در سال ۶۹- ۷۰ تاسيس شد که به دنبال آن انجمن سينمای دفاع مقدس در اين موسسه شکل گرفت که اين انجمن سبب تشکيل انجمن تئاتر دفاع مقدس شد.

در سال ۱۳۷۳ اولين "جشنواره تئاتر دفاع مقدس" برگزار شد که اين جشنواره تا سال ۱۳۸۲ زير نظر "انجمن تئاتر دفاع مقدس" برگزار می شد.

برگزاری جشنواره ای با عنوان " تئاتر دفاع مقدس" پس از گذشت شش سال از پايان جنگ ايران و عراق دارای نگاهی متفاوت با نمايش هايی است که در کوران جنگ پديد آمده اند.

اين جشنواره ها رشد کمی قابل توجه ای داشته است، اما بنا به گفته حسين مسافرآستانه دبير هشت دوره اين جشنواره و مديرعامل "انجمن تئاتر انقلاب و دفاع مقدس" از نظر کيفی به حد مطلوب نرسيده است.

	حسين مسافرآستانه مديرعامل "انجمن تئاتر انقلاب و دفاع مقدس" - عکس از سايت ايران تئاتر

اين جشنواره ها سبب معرفی بازيگران و کارگردانان و نمايشنامه نويسانی به بدنه اصلی تئاتر ايران شده است.

عليرضا نادری نجف آباد و حميد آذرنگ از جمله اين کارگردانان و نمايشنامه نويسانی هستند که خود نيز از نزديک در جبهه های نبرد حضور داشتند و آثار نمايشی که از اين تجربه پديد آوردند مورد توجه قرار گرفته است.

يازدهمين دوره جشنواره را "بنياد حفظ و آثار فرهنگی و هنری دفاع مقدس" در سال 1383 برگزار کرد و تا کنون فراخوانی برای برگزاری دوازدهمين دوره آن اعلام نشده است.

"انجمن تئاتر دفاع مقدس" با تغيير نام خود به " انجمن تئاتر انقلاب و دفاع مقدس" و پيوند اين دو مقوله با يکديگر در تلاش است که اقدامات بنيادی ومستمر را در تئاتر تحت عنوان" تئاتر مقاومت" پی ريزی کند. پيرو اين اقدامات برگزاری دو همايش پژوهشی تئاتر مقاومت بوده است.

ترکيب عنوانهای "تئاتر انقلاب" و "دفاع مقدس" بدين خاطر است که بانيان انجمن تئاتر انقلاب و دفاع مقدس بر اين اعتقادند که تحميل جنگ به ايران به خاطر وقوع انقلاب در آن است.

	فرشيد ابراهيميان از اعضای شورای تخصصی کانون نمايشنامه نويسان انجمن تئاتر انقلاب و دفاع مقدس

"انجمن تئاتر انقلاب و دفاع مقدس"، کانون نمايشنامه نويسان خود را تشکيل داده است. اعضای شورای تخصصی کانون نمايشنامه نويسان "فرشيد ابراهيميان، مهرداد رايانی مخصوص، جمشيد خانيان، کورش نريمانی، حميد رضا نعيمی، حسين فدايی حسين، حميد رضا آذرنگ وحسين مسافر آستانه" هستند.

کانون کارگردانان و بازيگران نيز قرار است تشکيل شود و از ديگر اقدامات انجمن انتشار سه نشريه داخلی به نام "نقش صحنه" به مدير مسئولی حسين مسافر آستانه و سردبيری محسن بابايی است.

حضور تئاتر نوع اروپايی در ايران با فراز ونشيب هايی همراه بود. تنها در مقاطعی اوج می گرفت و با سرعت از رونق می افتاد. اين نوع تئاتر تنها در بخش روشنفکری جامعه باقی ماند که همين قشر هم بطور مرتب مشتری آن نبودند.

برای همين نمايش های با موضوع جنگ تنها در جشنواره های تئاتر دفاع مقدس بر روی صحنه می رفتند و تعداد بسيار اندکی از آنها حتی شانس اجرای عمومی در اين تئاتر نيم بند را هم داشتند.

برپايی جشنواره تئاتر دفاع مقدس چندين سال بعد از پايان جنگ، نه تنها نگاه تهييجی نمايش های آغاز جنگ را داشت که همه را به دفاع از کشور تشويق می کرد، و نه صرفاَ نگاه طول دوران جنگ را که اسطوره سازی کند، بلکه از دريچه ديگر به ويژه در حاشيه جنگ می پرداخت.