سيد ابوالحسن مختاباد

هنگامی که هاشمی رفسنجانی کرسی رياست جمهوری را به محمد خاتمی می سپرد، ۱۴۳۸۶ عنوان کتاب در سال توليد شده بود که ۲۴۵۰ عنوان آن ترجمه،‌ ۱۱۹۳۶ عنوان تاليف که ۲۵۷۸ عنوان آن را ناشران شهرستانی و ۱۱۸۰۸ عنوان آن را ناشران تهرانی توليد کرده بودند.

از اين تعداد کتاب ۷۰۶۶ عنوان آن چاپ اول و ۷۳۲۰ عنوان آن چاپ مجدد، و تيراژ متوسط کتاب نيز ۵۶۴۵ نسخه بود. در زمانی که محمد خاتمی دولت را به محمود احمدی نژاد می سپارد سالانه ۳۸۹۹۱ عنوان کتاب توليد شده است که ۹۱۴۶ عنوان آن ترجمه و ۲۹۸۴۵ عنوان آن تاليف که ۱۰۷۹۵ عنوان آن را ناشران شهرستانی و ۲۸۱۹۶ عنوان آن را ناشران تهرانی توليد کرده اند.

از اين تعداد کتاب ۲۰۵۳۷ عنوان آن چاپ اول و ۱۸۴۵۴ عنوان آن تجديد چاپی است و تيراژ متوسط کتاب نيز ۴۳۱۲ نسخه بوده است.

عطاء الله مهاجرانی، نخستين وزير فرهنگ محمد خاتمی از جمله چهره هايی بود که به سياست درهای باز در عرصه نشر و کتاب اعتقاد داشت.

وی وقتی سکان اين سمت را به دست گرفت، سعی کرد در اداره کتاب، تغييراتی را به وجود آورد. سياستهای مهاجرانی سبب شد تا سختگيری در مقابل برخی آثار به حد اقل برسد.

عطاء الله مهاجرانی، نخستين وزير ارشاد محمد خاتمی از جمله چهره هايی بود که به سياست درهای باز در عرصه نشر و کتاب اعتقاد داشت

کتابهايی که در دوره وزارت مصطفی ميرسليم اجازه چاپ مجدد نداشتند، در اين دوره بدون هيچ مشکل خاصی به چاپ رسيدند و وزير ارشاد در يک اعلام عمومی گفت که کتابهايی که برای بار اول از ارشاد مجوز چاپ دريافت کردند، ‌ديگر نيازی به مراجعه دوباره برای دريافت مجوز ندارند.

اين کار سبب شد تا کتابهايی چون رمان ۱۰ جلدی کليدر، که در دوره ميرسليم به مدت سه سال از چاپ آن ممانعت می شد،‌ فرصت چاپ دوباره بيابند.

مهاجرانی اگرچه توفيق نيافت سانسور و مميزی را برچيند، اما در قاعده مند کردن آن اهتمامی جدی رواداشت و توانست تصويری مطلوب و باور پذير از خطوط قرمز در عرصه کتاب به دست دهد.

وی همچنين دراين دوره پيشنهاد داد تا ناشرانی که شناخته شده تر هستند، خود مسئوليت چاپ آثار شان را بر عهده گيرند. اين پيشنهاد اگرچه در دوره وزارت مهاجرانی مجال اجرا نيافت، اما در دوره وزارت معاون وی، احمد مسجد جامعی فرصت اجرا پيدا کرد.

در اين دوره علی اصغر رمضانپور بر جای مسجد جامعی در معاونت فرهنگی تکيه زد و در يک تصميم کارشناسانه که حاصل مشورتش با شورای مشورتی ناشران و نيز برخی از ناشران شناخته شده کشور بود، به نزديک به ۱۰۰ ناشر شناخته شده، اختيار داد تا خود مسئوليت چاپ کتابشان را بر عهده بگيرند و در مقابل اگر شکايتی هم از سوی اشخاص حقيقی و يا حقوقی نسبت به مطالب و محتوای کتاب آنها صورت گرفت، خود در دادگاه پاسخگو باشند.

نويسندگان کتاب در مهمانی حاج آقا (حبيب الله داوران و فرهاد بهبهانی) از جمله افرادی بودند که به دادگاه کشانده شدند

فشارها به وزارت ارشاد، به خصوص در حوزه کتاب، به حدی بود که ناشران و نويسندگان برخی از کتابهايی که از اداره بررسی کتاب مجوز چاپ گرفته بودند، به دادگاه فرا خوانده شدند. "نشر نی" برای کتاب زنان پرده نشين و نخبگان جوشن پوش انتشارات کتاب خورشيد و و نويسنده آن ( توکا ملکی ) برای کتاب زنان موسيقی ايران، و نيز نويسندگان کتاب در مهمانی حاج آقا (حبيب الله داوران و فرهاد بهبهانی) از جمله افرادی بودند که به دادگاه کشانده شدند.

دادگاه، البته کار را در همين اندازه متوقف نکرد و افرادی چون مدير اداره کتاب و حتی معاون فرهنگی وزير را نيز به دادگاه فرا خواند. اين فشارها و نيز برخی نا هماهنگيها در عرصه مديريتی سبب شد تا دو سال مانده به پايان دوران وزارت احمد مسجد جامعی، معاون فرهنگی و نيز مجيد صيادی ( که کارش تا بازداشت هم کشيده شده بود) از سمت خود استعفا کرده و بخش کتاب وزارت ارشاد مجددا در چرخه ای قرار بگيرد که سبب شود تا اعتراضات به سانسور و مميزی از سوی ناشران شدت گرفته و کار به مطبوعات و نامه نگاری ناشران به ارشاد کشيده شود.

وضعيت مميزی در دو سال آخر به گونه ای بود که برخی از جدی ترين کتابهای فکری نيز مجال انتشار نيافتند. در اين دوران به مانند سالهای پيش از دوم خرداد، رابطه ميان ناشران و ارشاد از يک رابطه صميمی و دوستانه به رابطه ای اداری و خشک تبديل شد و فضا به سمتی رفت که تراشه های اين فشار حتی در نمايشگاه بين المللی امسال نيز به چشم می آمد.

بخش مهمی از فعاليتهای حوزه کتاب در دوره آقای خاتمی به چاپ و انتشار کتابهای مرتبط با موضوعات سياسی اجتماعی و تاريخی اختصاص يافت. بستر سازی و وجود برخی آزاديهای مدنی اجتماعی و فکری سبب شد تا برخی از نحله های فکری و فرهنگی در جامعه ريشه بدواند و موضوعاتی چون رابطه دين و مدرنيته، تاريخ انقلاب، جنگ، روشنفکری دينی، رابطه دين و دولت، و نيز پژوهشهای جدی در تاريخ اسلام و نيز تاريخ معاصر ايران و. .. به موضوعات مورد علاقه مردم و نيز قشر کتابخوان تبديل شود.

اين علاقه مندی ناشران جدی را به صرافت انداخت تا ترجمه يا تاليف کتاب در اين حوزه ها را سفارش دهند. نگاهی به فهرست کتابهای اين حوزه نشان می دهد که رشد عناوين کتابهايی با اين موضوعات بسيار زياد بود. در اين دوره رويکرد جدی ای نيز به کتابهای تاريخی صورت گرفت که نمونه موفق آن دو کتاب علی رهنما ( زندگی دکتر شريعتی ) و عباس ميلانی (زندگی هويدا) نمونه ای از اين آثار است.

پژوهش اين دو محقق توانست نگاهی تازه به خوانندگان در چگونگی تاليف کتابی تاريخی به دست دهد و البته توقع آنها را از کتابهای اين حوزه برکشاند.

در اين دوره اقبال به مطبوعات سبب شد تا برخی از مقالات روزنامه نگارانی چون اکبر گنجی، سعيد حجاريان، عماد الدين باقی، حميدرضا جلايی پور، ماشاءالله شمس الواعظين، ابراهيم نبوی و مرتضی مرديها در غالب کتاب نيز با اقبال عمومی روبرو شود.

رسيدن کتاب عاليجناب سرخپوش اکبر گنجی به ۲۷ بار چاپ در مدت ۶ ماه نمونه ای از اقبال عمومی به اين آثار بوده است.

زويا پيرزاد نخستين نويسنده زنی است که جايزه کتاب سال جمهوری اسلامی را دريافت کرد

رشد آثار حوزه ادبيات، چه پژوهشهای ادبی و چه ترجمه و نگارش رمان نيز در اين دوره چشمگير بود. انتشار بخشهای مهمی از فرهنگ کوچه احمد شاملو، فرهنگ ۸جلدی سخن به سر ويراستاری حسن انوری، فرهنگ هزاره ( انگليسی _ فارسی ) علی محمد حق شناس، فرهنگ ۵ جلدی واژ گان تبری به سرپرستی جهانگير نصری اشرفی، ترجمه فرهنگ آثار، به سرپرستی دکتر رضا سيد حسينی، و نيز دهها پژوهش شاخص ادبی از جمله فعاليتهای پژوهشی در اين دوره به شمار می رود.

در سوی ديگر حضور و بروز برخی از رمان نويسان تازه نفس زن و مرد در عرصه ادبيات سبب شد تا موجی تازه در رمان نويسی شکل بگيرد. موجی که سبب شد تا برای نخستين بار در جايزه کتاب سال جمهوری اسلامی نيز رمانی برنده اين جايزه شود.

اگر چه درسالهای ابتدايی دوره محمد خاتمی اين مردان بودند که گوی رقابت را از زنان رمان نويس ربودند، اما در دوره دوم و از سالهای آغازين دهه ۸۰ و با انتشار رمان چراغها را من خاموش می کنم اثر زويا پيرزاد موجی تازه از رمان نويسان زن در جامعه ايران پديدار شد.

رمان اول پيرزاد هم اکنون به چاپ ۲۲ رسيده و رمان ديگرش، عادت می کنيم نيز در مدت ۶ ماه توانسته ۱۰ بار تجديد چاپ شود.

دولت محمد خاتمی برگزاری بخش داخلی نمايشگاه بين المللی را به نهادهای صنفی چون اتحاديه ناشران و کتابفروشان تهران سپرد

کاهش تصدی گری و نيز سپردن امور به نهادهای صنفی و مدنی از جمله دغدغه های دولت خاتمی بود. در اين زمينه اگرچه گامهای مهمی برداشته شد و دولت از حالت مخالف و رقيب نهادهای صنفی به در آمد و در برخی از امور همانند برگزاری بخش داخلی نمايشگاه بين المللی کتاب، مشارکت دادن ناشران خصوصی در شوراهای تصميم گيری کار را به نهادهای صنفی چون اتحاديه ناشران و کتابفروشان تهران سپرد، اما در برخی موضوعات و عرصه ها نيز دولت نتواست مطالبات مورد نياز ناشران را برآورده سازد.

از جمله اين موارد، سپردن مجوز پروانه نشر به صنف مربوطه بود که به رغم اعتراضات فراوان ناشران باسابقه و اتحاديه ناشران و کتابفروشان اين کار صورت نگرفت. اين اعتراضات در حالی بی پاسخ گذاشته شد که در تمامی صنوف ديگر پروانه فعاليت عضو آن صنف از سوی همان صنف صادر شده و می شود.

بی توجهی و بی اعتمادی در سپردن اين کار به صنف ناشران، البته زيانهای فراوانی را به عرصه نشر وارد ساخت و سبب شد تا تعداد ناشران در پايان دوره خاتمی به نزديک به ۸ هزار نشر برسد که به اعتقاد اکثر ناشران کهنه کار و شناخته شده ۹۰ درصد آنها بدون شناختی از پيچيدگيهای کار نشر وارد اين عرصه شدند. عرصه ای که به دليل برخی رانتهای موجود، چون دادن کاغذ و حمايتهای نه چندان با ضابطه و غير کارشناسانه از برخی آثار با عنوان پيش خريد و حمايت از کتب ارزشمند وسوسه ساز حضور بسياری در اين عرصه شد.

کار برخی از اين حمايتهای بی ضابطه به آنجا انجاميد که در سال ۱۳۸۳ گروهی از ناشران نخبه و بزرگ دولتی و خصوصی به نحوه خريد کتا ب از سوی هيات امنای کتابخانه های عمومی اعتراض کردند و در فرصتی ديگر خواستار برچيده شدن يارانه کاغذ از عرصه نشر شدند. وزارت ارشاد در برابر اين دو تقاضا واکنشی منطقی از خود بروز نداد.

محوطه نمايشگاه بين المللی کتاب تهران

از سوی ديگر در همين دوره و با ايجاد و اختصاص بودجه ای به خريد کتاب از ناشران، دولت خاتمی توانست در برابر بحران کمبود نقدينگی در عرصه نشر واکنش مثبت و موثری از خود نشان دهد. همچنانکه ايده اعطای وام به ناشران شناخته شده و کمک به آنها در تاسيس و راه اندازی کتابفروشی های بزرگ از جمله ابتکارات اين دولت بود که تاثير موثر و ديرپا در عرصه نشر بر جای نهاد.

در اين دوره اما برخی از مشکلات ساختاری عرصه نشر نه تنها حل نشد، بلکه پيچيده تر از گذشته شد. ماجرای تغيير و نوسازی شبکه ناکارآمد و سنتی توزيع کتاب و نيز کمک به وضعيت نشر در شهرستانها و استانها از جمله مشکلات ساختاری بود که دولت خاتمی به رغم تمامی تلاشهايش توفيق حل آنها را نيافت.

وزارت ارشاد می خواست با برپايی نمايشگاههای استانی کتاب کمکی به توسعه کتابخوانی در خارج از مرکز کند، اما در مقابل سبب شد تا برخی از کتابفروشی های شهرستانی يا بساط خويش جمع کنند و يا تغيير کاربری دهند و به فروش آثاری غير از کتاب رو بياورند.

تکميل و راه اندازی کتابخانه ملی که کلنگ آن در دوره رياست جمهوری هاشمی رفسنجانی به زمين زده شده بود و بودجه آن نيز در همان دوره اختصاص يافته بود، نيز از ديگر اقداماتی بود که در دوره رياست جمهوری خاتمی سرانجام يافت.

بنياد گلشيری هرسال بهترين مجموعه داستان اول، بهترين مجموعه داستان، بهترين رمان اول، بهترين رمان و بهترين تک داستان را انتخاب می کند

در سالهای پايانی دهه هفتاد و با گسترش توليدات کتاب در عرصه های مختلف فکری و فرهنگی، برخی افراد و جريانات به تاسيس کانونهای نقد و داوری کتاب روی آوردند که موفق ترين آنها جايزه مهرگان، جايزه بنياد گلشيری و نيز انجمن روزنامه نگاران و مطبوعات و جايزه جمهور بودند که در اين سالها به شکلی جدی به معرفی کتابهای برگزيده در حوزه های مختلف پرداختند.

درميان تشکلهايی که به شکل جدی به ادبيات کهن و باز پيرايی و انتشار آثار و نسخ مکتوب هم می پرداختند بايد از دفتر نشر ميراث مکتوب نام برد که علاوه بر انتشار آثاری در خور در اين حوزه، در تداوم کارهای خود، نشستهای جدی نقد و بررسی کتابهای کهن و نسخه خطی از ايران و اسلام را برگزار کرد که نقشی تعيين کننده در شناساندن اين حوزه به نخبگان و افکار عمومی ايفا ء کرد.

اين تشکلهای صنفی مدنی سهمی جدی در انتخاب و معرفی آثار و نويسندگان رمانها وکتابهای حوزه های سياسی فرهنگی و کهن داشتند.

علاوه براين، نشستهای نقد و بررسی کتاب نيز در نقاط مختلف کشور، به خصوص تهران، برگزار شد که مهمترين و موفقترين اين نشستها را بايد در سلسله برنامه هايی ديد که از سوی کتاب ماه ادبيات و فلسفه و به مديريت علی اصغر محمدخانی برگزار شده و می شود.

دولت محمد خاتمی اگر چه در برابر فعاليت اين کانونها ی فرهنگی و هنری مانعی ايجاد نکرد، اما برای فعاليت کانون نويسندگان ايران، که قديمی ترين کانون حوزه فکر و فرهنگ به شمار می رود و عمده افراد فعال در آن در موضع اپوزيسيون دولت قرار داشتند، نتوانست کاری صورت دهد.

اين کانون تنها در يک سال از دوره ۸ ساله دولت محمد خاتمی توانست مجمع عمومی خود را شکل دهد و پس از آن و به دليل برخی فشارها بر وزارت ارشاد نتوانست مجمع خود را شکل دهد. اين درحالی است که دو تن از شاخص ترين نويسندگان اين کانون، محمد مختاری و محمد جعفر پوينده در ماجرای قتلهای زنجيره ای کشته شده بودند.

در دوره محمد خاتمی نشريات حوزه کتاب هم رونقی جدی گرفت و وزارت ارشاد، به خصوص احمد مسجد جامعی در اين زمينه سرمايه گزاريهای فراوانی کردند. در ميان تمامی اين نشريات سه نشريه کتاب هفته، کتاب ماه ادبيات و فلسفه و نيز کتاب ماه کودکان و نوجوانان از ساير نشريات نقد و بررسی کتاب جدی تر بود.

در سالهای پايانی دولت محمد خاتمی روند و رويکر د به کتابها در مطبوعات و خبرگزاريها نيز رشد و فزونی گرفت.

برگزاری جشنواره ای ويژه برای خبرنگاران حوزه کتاب، توجه مديران مطبوعات به کتاب و اختصاص صفحاتی ويژه به اخبار کتاب از جمله اين توفيقات به شمار می رود.