علی امينی نجفی

نمايشگاه هر ساله در ماه ارديبهشت توسط رئيس جمهور ايران گشايش می يابد

تعداد عناوين منتشر شده در سال های اخير به ميزان بی سابقه ای بالا رفته است. در برابر تيراژ متوسط کتاب به پايين ترين حد خود رسيده است. بيشتر ناشران گرانی کاغذ، کمبود مشتريان ثابت و در نتيجه تيراژ پايين کتابها، عدم حمايت دولت، و بالأخره مميزی و سانسور را در رأس مشکلات ذکر می کنند.

انتشارات ققنوس در نمايشگاه تهران غرفه دارد. امير حسين زادگان مدير اين انتشارات نمايشگاه کتاب تهران را فرصتی مناسب هم برای توليد و هم مصرف کتاب می داند.

فشار نظارت و مميزی

نشر ققنوس با ۶۸ عنوان تازه و ۸۰ عنوان تجديد چاپی در نمايشگاه شرکت کرده است.

آقای حسين زادگان از سطح فعاليت انتشاراتی ققنوس راضی نيست: "ما می توانستيم کتابهای بيشتری منتشر کنيم، که موفق نشديم. به طور کلی دو مانع بر سر راه نشر وجود دارد: يکی کمبود کاغذ که باعث کاهش تيراژ کتاب و بالا رفتن قيمت آن شده است، و ديگر نظارت دولتی، که در اين شرايط و با گسترش رسانه های الکترونيکی گوناگون واقعا غيرقابل درک است."

دو مانع عمده بر سر راه نشر وجود دارد: يکی کمبود کاغذ که باعث کاهش تيراژ کتاب و بالا رفتن قيمت آن شده، و ديگر نظارت دولتی... حسين زادگان، انتشارات ققنوس

آقای حسين زادگان مثال می زند که کتابی به نام "الفبای فلسفه" ترجمه شده و به بازار آمده است. نشر ققنوس که با ناشر اصلی کتاب قرارداد دارد، متن را به شيوه ای شايسته ترجمه کرده و برای آن از ارشاد تقاضای جواز کرده است، اما ارشاد به حذف شصت صفحه از کتاب نظر داده است. اين آشکارا يک مورد سليقه ای است، چون کتاب در بازار موجود است."

آقای حسين زادگان بر آن است که تيراژ کتاب در سالهای اخير افت کرده است، و علت آن را يکی در کمبود و گرانی کاغذ، و ديگر در بی اعتمادی جماعت کتاب خوان می داند: "متأسفانه اعتماد مردم سلب شده است. بيشتر مشتريان کتاب خيال می کنند که تمام کتابهايی که به بازار می آيد، از زير سانسور گذشته اند."

نمايشگاه کتاب، فروشگاهی بزرگ!

علی ميرزايی بيش از هر چيز پايين بودن توان اقتصادی مردم را در کاهش فروش کتاب مؤثر می داند. به عقيده سرپرست مرکز نشر "نگاره آفتاب" ميزان بالای عنوان کتاب، به معنای رونق بازار کتاب نيست. به نظر او: "ما با شرايط بحرانی روبرو هستيم، زيرا عرضه و تقاضا هيچ تناسبی با هم ندارند. توليد کتاب بسيار بالاست و با تقاضا هماهنگ نيست. فعلا سالانه حدود چهل هزار عنوان کتاب منتشر می شود. در مقابل تقاضای جامعه هنوز در فاز دو هزار عنوان کتاب قرار دارد."

فرصتی برای کتاب خريد با تخفيف

به عقيده آقای ميرزايی برای رونق بخشيدن به بازار کتاب دو امر ضرورت دارد: "به موازات هم بايد توان اقتصادی مردم بالا برود و هم کتاب خوانی تشويق شود. برای بهبود فرهنگ جامعه، بايد اول شرايط زندگی مردم و سطح معيشت آنها را بالا برد."

به نظر آقای ميرزايی برای کتاب در بودجه خانوار ايرانی مقدار اندکی در نظر گرفته شده است. به گفته او: "طبق سالنامه آماری رسمی سال ۱۳۸۲ مسکن نزديک ۳۲ درصد از بودجه خانوار متوسط را اشغال می کند، هزينه خوراک و حمل و نقل و ارتباطات با حدود ۲۶ و ۱۲ در مراتب دوم و سوم اهميت هستند. کل تفريحات و سرگرمی ها و مخارج آموزشی و فرهنگی نزديک ۳ درصد را اشغال می کنند، يعنی در مقام هشتم! بودجه خريد کتاب بی ترديد رقم بسيار ناچيزی از اين درصد پايين را تشکيل می دهد."

نمايشگاه بيشتر شبيه يک فروشگاه بزرگ است، که چند روزی عشق به کتاب و مطالعه را در مردم زنده می کند علی ميرزايی، نشر نگاره آفتاب

آقای ميرزايی نمايشگاه کتاب تهران را رويدادی مثبت می داند، اما يادآوری می کند: "اين نمايشگاه با انتظاراتی که معمولا از يک نمايشگاه داريم، خوانايی ندارد. اينجا بيشتر يک فروشگاه بزرگ است، که چند روزی عشق به کتاب و مطالعه را در مردم زنده می کند، اما تأثير فرهنگی عميقی ندارد. پس از روزهای نمايشگاه همه چيز به حالت عادی بر می گردد. باز ناشران می مانند و مشکلات پايان ناپذير."

آزادی، ضرورت کار نشر

علی مرادی سرپرست مرکز نشر و توزيع "پيام امروز" عقيده دارد که تيراژ کتاب از نياز واقعی جامعه پايين تر است. او سرچشمه کسادی بازار کتاب را در نبود آزادی می داند.

به گفته آقای مرادی: "فشارهای سياسی و اجتماعی هميشه در دور کردن مردم از کتاب و کتابخوانی مؤثر بوده است. در گذشته بارها تجربه کرده ايم که مطالعه کتاب با باز شدن شرايط سياسی جامعه بهتر می شود. در شرايط باز سياسی، حتی وقتی که مردم زير فشار مالی هستند، به امور فرهنگی اهميت می دهند و برای آن مايه می گذارند. وقتی شرايط بازتر است، تيراژ کتاب بالا می رود، شرايط که بسته می شود، تيراژ پائين می آيد. مثلا پس از سال ۷۶ که افق سياسی روشنی در برابر مردم قرار داشت و حس مشارکت عمومی بالا رفته بود، تيراژ کتاب نيز افزايش داشت."

"هرگاه ميان مردم و حاکميت فاصله می افتد، مردم بلافاصله اعتماد خود را از دست می دهند و از کتاب دوری می کنند. به موازات اين امر ارشاد هم نظارت شديدتری اعمال می کند و بر سخت گيری می افزايد."

کتاب در سبد خريد خانواده ايرانی جای زيادی ندارد

آقای مرادی عقيده دارد که شدت عمل سانسور، به اعتماد خريداران کتاب آسيب می زند: "وقتی مميزی شدت می گيرد، مردم اعتماد خود را از دست می دهند. بارها ديده ايم که مشتريان چاپ قديمی يک کتاب را ترجيح می دهند. يعنی به بازار روز بدبين هستند. خيال می کنند اگر چيزی منتشر شده و آزادانه به بازار آمده، پس حتما سانسور شده است."

به نظر مدير "پيام امروز"، پايين بودن ميزان کتاب خوانی را يک عارضه ريشه دار می داند: "به طور کلی بايد قبول کرد که ما يک ملت شفاهی هستيم، و به خواندن و نوشتن علاقه زيادی نداريم. اگر دقت کرده باشيد، ما کمتر نامه می نويسيم و به ندرت افکار و نظرات خود را يادداشت می کنيم."

پس از انقلاب بسياری از کتابخوان های ما به خارج مهاجرت کردند. بيشتر اين افراد هم اهل کتاب بودند و هم امکان خريد آن را داشتند. علی مرادی، انتشارات پيام امروز

آقای مرادی مهاجرت عده زيادی از ايرانيان بافرهنگ و سواد را عاملی مؤثر در کاهش فروش کتاب می داند: "نبايد فراموش کرد که پس از انقلاب بسياری از کتابخوانهای ما به خارج رفتند. بيشتر اين افراد هم اهل کتاب و مطالعه بودند و هم امکان خريد کتاب را داشتند."

کمبود کاغذ، ضربه ای به فرهنگ جامعه

حسن کيائيان سرپرست نشر چشمه معتقد است که بازار کتاب در حال حاضر شرايط دشواری را می گذراند و دولت بايد در اين زمينه احساس مسئوليت کند. به نظر آقای کيائيان: "کتاب در سبد هزينه مردم جای اندکی دارد. بسياری از اوقات در شرايط ناهموار اولين چيزی که از سبد خانوار حذف می شود، کتاب است. دولت بايد شرايطی فراهم کند که هيچکس به خاطر ضعف مالی از کتاب محروم نماند."

به عقيده آقای کيائيان: "کتاب که در جامعه ما خوب جا نيفتاده بود، امروز با رقبای نيرومندی هم روبرو شده است. جوانان ما امروز با کتاب زياد محشور نيستند و با کامپيوتر بهتر رابطه برقرار می کنند."

به نظر آقای کيائيان ميزان کتاب خوانی در ايران کاستی گرفته، اما اين به معنای کمبود اطلاعات نيست، زيرا: "شيوه های اطلاع رسانی پيشرفت کرده. جوانان امروز کمتر کتاب می خوانند، اما اطلاعات مورد نياز خود را از مجاری و رسانه های ديگر به دست می آورند."

مميزی هم به سرمايه ناشر صدمه می زند، هم به اعتماد خواننده و هم به حيثيت دولت... حسن کيائيان، نشر چشمه

آقای کيائيان درباره زيانهای نظارت دولتی عقيده دارد: "سخت گيری در صدور مجوز نشر در مقاطعی آسيب رسانده است، و همچنان به بازار کتاب صدمه می زند. ادامه اين وضع ناهموار به سود هيچ کس نيست و من تصور می کنم قبل از هر چيز به خاطر بی برنامگی و عدم مديريت صورت می گيرد و نه از روی يک نقشه حساب شده. هر چه هست هم به سرمايه ناشر صدمه می زند، هم به اعتماد خواننده و هم به حيثيت دولت."

آقای کيائيان اظهار اميدواری می کند که نظارت روزی به پايان برسد: "واقعا هيچ دليلی برای اين سخت گيری ها وجود ندارد. بررسی دقيق کتابها به خاطر چند جمله يا کلمه واقعا کار باطلی است، آن هم در دورانی که کتاب ديگر نقش مهمی در اشاعه فرهنگی ندارد، و با رواج اينترنت در واقع سانسور بی معنی شده است."

حرمت کتاب را پاس بداريم!

محمد زهرايی مدير "نشر کارنامه" به وضعيت نشر کتاب در ايران خوش بين است. به عقيده او بازار کتاب نه تنها با بحران روبرو نيست، بلکه با رونق بسيار خوبی همراه است. به گفته او: "در حال حاضر سالانه چهل هزار عنوان کتاب منتشر می شود. اين رويداد را با هر ديدی نگاه کنيم بسيار فرخنده است. امروزه بيش از هفت هزار پروانه نشر داريم و صنعت نشر معاش دهها هزار نفر را تأمين می کند. اگر اين صنعت ورشکسته است، پس چرا اين همه آدم در آن فعال هستند؟"

آقای زهرايی نسبت به شرايط خريد و مطالعه کتاب نيز نگاهی مثبت دارد: "استقبال از کتاب متناسب با افزايش جمعيت و حتی بيش از آن بالا رفته. اگر انتقادی هست بايد آن را متوجه ناشران کرد، زيرا صنعت نشر نتوانسته به اشتياق مردم پاسخ بگويد. بايد بازار کتاب را شناخت و به تقاضای مشتری احترام گذاشت. متأسفانه کتاب های مورد علاقه مردم کمتر ارائه می شود، و به طور کلی کتاب با کيفيت بد ارائه می شود. تجربه نشان داده است که اگر کتاب های خوب انتخاب شود و با کيفيت مناسب به بازار بيايد، حتما مورد استقبال قرار می گيرد."

اگر ناشران کتاب را خوب انتخاب کنند و با کيفيت مناسب به بازار بفرستند، حتما مورد استقبال قرار می گيرد..." محمد زهرايی، نشر کارنامه

آقای زهرايی ضمن انتقاد از رواج کتاب های بی محتوا، متن های بی مايه و ترجمه های پرغلط، اين را توهين به شعور خواننده می داند. او در اثبات ديدگاه خود چند مثال ذکر می کند: " کتاب های خوب در ايران هم فروش بالا دارد. حتی کتابهای سنگين علمی و فلسفی در اينجا به خوبی مورد استقبال قرار می گيرند. کتاب کلی ها، به ترجمه نجف دريابندری، که کتابی فلسفی است ظرف يک هفته به چاپ دوم رسيد. پيامبر و ديوانه اثر جبران ظرف چند سال اخير پنجاه بار تجديد چاپ شده. کتاب تئوری بنيادی موسيقی نوشته پرويز منصوری به چاپ بيستم رسيده. حافظ به سعی سايه، هفده بار چاپ شده است. کتاب سنگين و سه جلدی خواب آشفته نفت نوشته تحقيقی محمد علی موحد به چاپ سوم رسيده است."

کمبود کاغذ آفت نشر است

نشر انديشه سازان فعاليت خود را عمدتا بر نشر کتابهای درسی و آموزشی متمرکز کرده است. اين بخش گسترده و فعالی از صنعت نشر ايران است، که در سالهای اخير رشد بالايی داشته است.

به گفته آقای عليزاده، از مسئولان بنگاه انتشاراتی انديشه سازان، کمبود و گرانی کاغذ به فعاليت اين بخش هم آسيب زده است: "تيراژ کتابهای ما معمولا بالاست و طبعا به کاغذ بيشتری نياز داريم. گرانی کاغذ باعث بالا رفتن قيمت کتاب می شود و به خريدار فشار وارد می آيد."